Ирээдүйрүү Итгэл Төгс Гүйцгээе!!!

Уужуу сэтгэл

2011-08-07T23:11:00.002+09:00

Монголчууд маань ямар уужуу сэтгэлтэй вэ? Гайхамшигтай тийм үү?

Эх орноо нүдний өмнө нь зарж идэхийг харлаа..

Монгол иргэнээ буудаж алахыг харлаа..

Харийнхан эх нутагт минь биднийг хэрхэн доромжлохыг харлаа..

Хөгжилгүй, хүсэл мөрөөдөлгүй бид ямар уужуу юм бэ?!

Шийдэгдсэн зүйл байна уу?

Хариуцлага тооцсон шийдвэр гарж уу?

Уужуу сэтгэлтэй Монголчуудаа!

Чингистэй Монгол

2011-07-06T15:11:00.000+09:00

Ерээд оноос эхлээд Чингисийн давалгаа эхэлсэн боловуу даа. Болов уу ч гэж угаас гарцаагүй. Энэ давалгаа архинаас онгоцны буудал хртэл давалгаалсан билээ. Саяханаас энэ байдал намжиж, одоо гайгүй болж байна уу даа гэх бодол өөрийн эрхгүй төрнө, Угаас хэт их давтасаар бид өөрсдөө моданаас гаргачихсан гэдэг нь үнэн. Тэрнээс гадаадад харь хүнтэй яриа эхлэд Монгол гэж хэлэхэд Чингисийн! гэж хариу ирдэг бол хэвээрээ. Чингис хэмээх нэр илбэ шидтэн, ямар нэг үндэсний гэх тодотголтой хүмүүсийн жишээ авах, бахархах, бас гол бизнесийн давуу тал нь болсоор байгаа. Энэ үзэгдэл бол үгүй болохгуй нь тодорхой. Бизнесийнхэн, Монгол иргэд, гадаадынхан иймэрхүү байдлаар ханддаг бол Монголын төрийн зүгээс хэр анхаарж үздэг вэ гэдэг асуулт бас их сонирхолтой. Төрийн ордны урд талд унтаж буй мэт Чингисийн хөшөө бий...

Нууц товчоог Чингис хааныг голчлон бичсэн гэдэг утгаар нь Монгол улсын ерөнхийлөгч айл бүр гэртээ залах талаар уриалга гаргасан байдаг.(Би хувьдаа яг ингэж л ойлгодог.) Өөр яг барьцтай зүйл юу вэ гэхээр би сайн мэдэхгүй байна уу эс бөгөөс байдаггүй байх. Харин хамгийн чухал салбар буюу түүхийн шинжлэх ухааны судлаачид маань хаахна явна вэ? Дорвитой судалгаа, шинэ эх сурвалжуудын талаар эрэл хайгуул хэр явдаг бол? Хятад, Казахстан, Орос зэрэг Чингис хааныг ил далд булаацалддаг байна. Илт худлаагаас гадна, Монголын талаар мэдээлэлгүй хүнийг мунхруулчиж болхоор ном хэвлэл бол бишгүй ихээр гарсаар байгаа. Мөнгө олох гэж, өөр бас бодлогоор ч тэр гарсаар хэвлэгдсээр.. Монголын түүхчид бол юм хийж байгаа байх. Тодорхой түвшиндээ, хязгаарлагдмал хүрээнд.. Яагаад ингэж хэлж байна гэхээр ийм ном ингэж гарлаа гэж дуулддаггүй. Олон улсын тийм хуралд манай түүхч тэр Чингис хаантай холбоотой тийм судалгааны талаарх лекц тавилаа гэж бүүр ч дуулддаггүй. Түүхийн шинжлэх ухааны талаас нь бичсэн судалгааны ажлыг бол энгийн уншигч бол уншаад ойлгоход бэрх, угаасаа шинжлэх ухааны хэллэг гэдэг зүйл, нарийн бөгөөд судлаагүй хүнд эрээн цоохор байдаг. Энгийн уншигч нарт хандсан уншууртай, сонирхолтой, баримттай, ойлгомжтой ном үгүйлэгдсээр байна. Номын зах зээл Монголд сэргэж байгаа өнөө үед тийм ном гаргаж чадвал багагүй ашиг олох ч боломж бий. Харин тийм чадвар манай түүхчидэд бий эсэх нь эргэлзээтэй.

За энэ зүйлсийг орхиод эргээд Чингистэй Монголруугаа оръё. Монгол Чингисийн үед яаж хүчирхэгчиж чадваа. Эсвэл тэр үейин Монголд Чингис яаж хүчирхэгжиж чадваа гэдэг асуулт сонирхолтой сэдэв. Чингис байсан учираас Монгол тийм түвшинд хүрэв үү, Түүхийн эргэлтэнд Монгол гэдэг улс гарч ирэх нь тодорхой байгаад Чингис хаанаар толгойлуулаад тодорвуу. Хариу нь бол аль алины давхцалаар гэвэл үнэнд нийцэх байх. Олон мянган жилийн тулалдааны туршлага, эртний эзэнт гүрнүүд байсан тул улс байгуулах туршлага ч байсан нь мэдээж. Чингис хааны Модун шаньюүн талаар хэлсэн зэрэг уншиж байснаас ингэж бичлээ. Аман хэлбэрээр бишгүй зүйлс хойч үедээ үлдээсэн нь тодорхой. Урд хөрштэйгээ олон зуун жилийн харилцан тулалдааны туршлага зэрэг, мал аж ахуйн он удаан жилийн өв соёл, нүүдэлчний бэрх ч гэлээ амар амьдрал зэрэг олон зүйлийн давхцаан дунд Тэмүжин хэмээх хүү төрж, өсөж бойжсон тухайн хүний амьдрал нь ч өөрөө сонирхолтой бөгөөд эгзэгтэй байснаас агуа удирдагч төрөх болжээ. Гээд хэлчихвэл буруудахгүй байх. Физикийн судалгаанд лидер хэрхэн гарах талаар сонирхолтой сэдэв ч байдаг бололтой. Өөрөөр хэлбэл ямар нэгэн асуудал шийдэхэд хүмүүсийн олонлопгоос удирдагч хэрхэн төрөх вэ. Лифтэнд гацсан 7 хүнээс хэн нь бусдыгаа тайвшруулж гарах гарц сийлж чадах вэ гэх мэт.. Магадгүй ийм судалгаа хийдэг хүмүүс түүхийг сайтар уншаад simulation маягийн зүйл хийвэл сонирхолтой ч байж мэдэх. Нийгмийн шинжлэх ухааныг, байгалийнхтай хослуулж судалгаа хийх бол амаргүй гэхдээ боломжтой зүйл гэдэг нь тодорхой.

Чингистэй Монгол байсан үе шиг, Монгол орон ойрын үед, эсвэл хэзээ нэгэн цагт дахин тодрон гарж ирэх боломж хэр вэ? Бүхий л салбар шинжлэх ухаанаа Монгол орон маань хөгкүүлвэл хариу нь гарах магадлалтай бай. Үр дүнг нь үзэж болох мэт.

Малчид маань завтай байна

2011-05-20T12:00:00.001+09:00

Яах аргагүй ингэж бодогдож байна. Хамгийн завгүй хүчир ажил хийж буй малчидын төлөөлөл хотод ороод ирцэн төв талбай дээр жагсаж байх юм.. Бас нэг дан морьтойгоо гэж байгаа. Ер нь бол тэгээд хамгийн завтай улс л тэнд очсон юм бишүү гэх сэжиг хүмүүст төрж байгаа бололтой. Нөгөө хэд нь ч хотынхон бидэнтэй нийлсэнгүй гэх гомдлын үг хаяастай. Ажилаа хийж буй хүмүүст ямар ч арга алга байна шүү дээ.

Бас өөр нэг хувилбар нь ямаа самнах цаг болоогүйгээс хойш өдөр тутмын ажлаа эхнэр хүүхэддээ орхиод халтуур хийх. Жагсвал мөнгө өгөөд, морьтойгоо ирвэл бүүр их мөнгө өгж байхад амьдралд нэмэртэй л зүйл юмдаа. Буу шийдэм барьсан малчин очсон гэж дуулдаагүйг бодоход зарим нэг жагсаал зохион байгууллагчидын ярьж буй топ олигархуудыг буудахгаагүй нь лавтай. Тэгэхээр энд мөнгөний ажил яваад байнаа. Гэвч нөгөө хэд нь олсон мөнгөөрөө архи уугаад байгаа сураг ч энд тэндээс дуулдана. Эр хүний жаргал Сүхбаатарын талбай дээр гэх шинэ үг гарах бололтой. Магнай, Батзандан тэргүүтэй тэргүүний хувьсгалчид маань (хэдийгээр нэг ч хувьсгал нь амжилттай болж чадаагүй ч) бүгд албан тушаалтай, идэх юмтай, тоолох мөнгөтэй болсон талаар уншиж мэдлээ. Ерөөс гадаадад ч бай дотоод ч төгссөн хамаагүй ажлийн гараагаа мэргэжлээрээ аль нэг байгууллага, компаниас биш гудамнаас, талбайгаас эхэлсэн нь маш их амжилт олдог нь практик дээр батлагдаж байна.

Хувийн бизнес эрхлэж татварт дарамтлуулж, хаа нэг байгууллагын цалинг горьдож сууснаас хэдэн жил гудамжинд хүн амьтан хуйлруулаад гүйгээд байвал хамаагүй амьдрал дээрдэх юм байна.

Фэнгшү Ганбаатар, Магнай, Батзандан гээд чамлахааргүй албан тушаалд очсон байна.

Би ч гэсэн хурдан сургуулиа төгсөөд талбайгаас гараагаа эхэлнээ.

Уулзалгүй удлаа..

2011-05-16T12:41:00.001+09:00

Бичлэг хийлгүй 2 сар болсон байна шүү. Амьдрал үргэлжилсээр.. Шинэ сургуульд шинэ газраа дасах гээд бас, хүү эхнэр хоёр маань хүрээд ирсэн гурвуулаа бужигнацгаагаа л байж байна даа. Японд болсон гамшиг, АЦС-ын асуудал гээд нилээд бужигнаантай шийдвэрүүдэд өөрчлөлт гаргасан өдөр хоногууд байлаа. Сургуульдаа дасаад, орчинтойгоо танилцаад одоо л нэг амсхийх тийшээ хандаж байна гэхүүдээ. Тэгж байгаад сонирхолтой бичлэг оруулнаа.

Японд...

2011-03-13T18:56:00.002+09:00

Монголчууд маань овоо сандруу улс бололтой шүү. Сүүлийн хоёр хоногт сонсоод байхад юм юм л дуулдлаа. Японд байдал харьцангуй тайвширж байна. Цүнамийн аюул багасаж, газрын чичирхийллийн давтамж буурсаар байна. Японд одоо хамгийн тулгамдаж буй асуудал бол аврах ажиллагаа. Нурсан байшин, далайн ус аралруу орж ирэн түрснээр, машин, завь, байшин холилдоод эмх замбараагүй байдал бий болоод байна. Цахилгаан тэргийн зам их хэмжээгээр эвдэрснээс зам харилцаа зогсонги байдалд орсон. Голомтын бүст гэр орноо, дотны хүмүүсээ алдсан хүмүүс их байна. Мөн мэдээлэл авч чадахгүй, тоггүй байгаа газрууд ч байсаар байна. Маргаашнаас бүсчлэн тогны хязгаарлалт хийх болно гэж мэдээллээ.

Японы ард түмэн хатуужил сайтай, бэлэн байдалд байж чаддаг ард түмэн гэдгээ нүүр бардам харуулж байна. Гэвч байгалийн хүч гэдэг үнэхээр хүчтэй юмаа гэдгийг энд хүн бүр мэдэрч байх шиг байна. Миний хувьд гол голомтоос 1300 км гаруй зайд байгаа учир ямар нэгэн чичиргээ мэдрээгүй, хоол хүнс, тогны хомсдолд ороогүй гадаа гарахад япончуудын амьдрал хэвэндээ салхилцгаасан, нохойгоо дагуулсан хүмүүс байна.

Монголчууд маань эмх цэгц гэдэг зүйл огт байдаггүй юм байнаа гэдгийг их сайн харагдаж байна. Болсон үйл явдлын дараа Монголд эндэхтэй дутахгүй эмх замбараагүйдэл иргэдийн дунд бий болсон сурагтай. Ийм байдалд хүргэсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийнхэн. Юу юугүй Монголоос энд байдаг гэр бүлийнхээ хүмүүс рүү утасдаж харьж ир гэж шуугиж байлаа. Мэдээж дээр нь гар утас ажиллахгүй болсон зэрэг нь нөлөөлсөн байх гэхдээ гол голомт газруудаас бусад газруудад бол байдал гайгүй байгаа гэдгийг огт ойлгоогүй байсан нь илэрхий байсан. Тэгэхээр Монголчууд маань юу юугүй уулгамч байх нь муу үр дагавараа гаргаж л байна.Хэвлэл мэдээллийнхэнд бол хэлэх үг алга, хурдан шуурхай дамжуулах гэсэн нь сайшаалтай ч зурагтаар гарсан, вэб сайтууд дахь мэдээний гарчиг зэрэг бол цус харвамаар зүйлс байлаа. Агуулга нь шал өөр. Ийм онц ноцтой үед ингэж үзүүлэх тоглолт маягын зүйл хийж уул нь боломгүй мэт.

Эндэх Монголчууд маань ч багагүй үймж олон хүмүүс Монгол явж байна. Токио болон түүнээс хойш бүс нутгийхан сандрахаас өөр аргагүй. Гэвч хэт туйлширж нийтээрээ айдас автах аюул бас байна. Нэг л айж сандарвал тэнэг л зүйл хийнэ гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. МИАТ, Япон дахь Монголын элчин сайдын яам үнэхээр хариуцлагагүй байна. Нарита онгоцны буудал дээр үнэгүй харина гэсэн хүмүүс их очсон байна. Буцаж орох эрхээ аваагүй яаран сандран очоод нисэж чадалгүй үлдэж байна. Үлдсэн улсуудад элчин сайд өөрөө, МИАТын төлөөлөгч нь онгоц өөр ирэхгүй байхгүй гэж буцаагаад маргааш өглөө нь онгоц ниснэ гэж мэдэгдэх жишээтэй. Нарита онгоцны буудалаас Токио хүртэл хурдандаа л 1цаг хагас зарцуулдаг. Нисэх цаг нь 9цагаас гэж хэлэхээр 2цагын өмнө орох ёстой учир эндээс үүрээр гарах, эсвэл мэдээлэл хүлээж аваагүй зэрэг асуудлууд байна. Гэвч нөгөө онгоц нь өдөр нисэж байх жишээний. Элчин сайдын яамны вэб сайтад мэдээлэл тавьж буй гэж байгаа боловч 11ны өдрийн мэдээнээс хойш юм ороогүй л байгаа. Утасаа автомат хариулагч дээрээ тавьсан байна гэх хүмүүс ч байна. Зурагтаар гарж байгаа Японд газар түрээслэх энэ тэр гэж

ярьж байгаа бол зүгээр л онигоо шүү л гэе даа. Юм мэдэхгүй ярих ямар муухай харагддаг юм бэ л гэж бодсон сургамж авсан.

Нийгмийн сүлжээ

2011-03-07T15:12:00.002+09:00

Надад Facebook-д бүртгэл байхгүй. Бүртгүүлчиж байсангүй. Hi5-д байсан, гэхдээ одоо тэнд нэг ч шинэ зураг оруулж, идэвхтэй байхаа больсон. Fb одоо интернэт дэхь хамгийн хүчтэй нийгмийн сүлжээ сайт билээ. Үүгээрээ ч өдөрт мянга мянгаараа хүмүүс гишүүнчлэл үүсгэж зураг оруулж, хоорондоо харилцаж, шинээр танилтай болж, бизнесээ эрхэлж, мэдээлэл солилцож байна. Олон ашигтай талтай энэ газар би яагаад бүртгэлчгүй бусдаас хойно хоцроо вэ? Миний хувийн бодлоор нийгмийн сэлжээ сайтуудад өөрийн хүссэн байдлаар бус (дүрэм бус) тухайн сайтын зохиогчидын хүссэнээр орлцдог. Бий болгосон боломжуудыг нь ашиглаад тэдний тавьсан шаардлагад нийцүүлж оршин буй. Тэгээд тэдний бизнесийн өгөөш гэх юмуу, үйлчлүүлэгч нь болж буй. Өөрөөр хэлбэл өөртөө тодорхой хэмжийний эрх чөлөө буй ч тухайн компанид асар их ашигтайгаар тэнд гишүүн болон буй. Гаргаж буй үйлчилгээнд сэтгэл хангалуун байдаг ч тухайн нөхцөлдөө өөрийн ертөнцөө хязгаарлуулж байгаагаа мэдэрдэггүй. Тийм учираас би нийгмийн сүлжээ сайтад сүжиг байдаггүй. Мөн соёлын ялгаа, үндэстэн хоорондын тохирохгүй зүйлсийг ч гэсэн хэрхэн шийдвэрлэх вэ гэх мэт сул талууд их. Хэдийгээр би антиамерик биш ч нэг орны бодлого, соёл хүчтэйгээр цутган орж бусад оронд дарамт болоход таагүй ханддаг. Үүгээрээ ч америкийн задгай амьдрал, тэдний соёл төлөвшөөгүй (ардчилалын хувьд) манайх шиг оронд нилээд хор уршиг тарьж буй. Бааранд олноороо буй насанд хүрээгүй охид хөвгүүд, мансууруулах бодис хэрэглээд нас барж буй Монгол залуус, жишимгүй нэгнээ буудаж буй ижил цустан, хүн наймаалж буй хэсэг хүмүүс бүгд кино, дуу, мэдээ, интернэтээс ийм зүйл байж болох юм байна гэдгийг мэдээд хийж буй. Дархлаа үгүй учир гарах хор уршиг нь ихээ.

Мэдээж зар сурталчилгаа гэдэг том ертөнц буй. Сүлжээ сайтуудаар таны өөрийн хуудасру ороход өөрийн чинь сонирхдог зүйлсийн сурталчилгаа нүдэнд тусаж нэг л мэдэхэд e-shop руу нь ороод худалдан авч буй зураглал танил ч байж болох. Монгол дахь нөхцөл байдал юу билээ? Зурагтын нэвтрүүлэг дундуур явах сурталчилгааны цаг нь уртассаар 10минут илүү гардаг болжээ. Энэ эрүүл зүйл үү? Хүмүүс ч үүнд нь дасал болсон учир тэр 10 минутад бие засаж, хоолоо идэж, гэрээ цэвэрлээд ажлаа амжуулаад сурчихаж. Үүнийг мэдсэн рекламны албаныхан суугаад ганц бүтэн үзэж чаддаг мэдээний дундуур ч оруулдаг болов. Мэдээ үзээд сууж байсан нэг л мэдхэд нөгөө мэдээ нь нэг дэлгүүрийн сурталчилгаа болоод орхично. Нэг онигоонд сонгуулийн үеэр үзэх зүйлгүй сувгаа солин байхад 25-аар З.Алтай гуай гарч байсан энэ л сонирхолтой юм байх шиг гээд үзтэл нөгөөх нь намайг сонгоорой гэсэн гэдэг шиг зурагтаар гарж буй зар сурталчилгаа хэрээс хэтэрсэн нь хэн бүхний мэдэх асуудал билээ.

Монголын нийгэмд ямар ч асуудал ярьсан уул уурхай, улс төр хоёр луу ордог жамтай болоод буй. Энэ бүр зан заншил, соёл болж хөгжиж буй. Үүний жишгээр энэ бичлэг маань ч энэ хоёр асуудалруу халихгүй бол болшгүй. Улс төрд мэдээж сурталчилгаа хэрэгтэй. Наанадаж өөрийн намын хөтөлбөрөө түмэндээ таниулах, цаанадаж өрсөлдөгчөө хятадын эрлийз гэдгийг мэдэгдэх. Монгол улсын иргэн бүрийн толгойд удахгүй хятад цус холилдсон бол их хурлын гишүүн болж, ерөнхийлөгчид нэр дэвшдэг юм байна гэсэн сэтгэгдэл, эс бөгөөс эрлийз, хурлийз л бол дарга болдог юм байна даа гэсэн ойлголт гүн тогтох шинжтэй. Эдгээр зүйлс бол манай улс төрийн ертөнцөд сурталчилгаа ямар хүчтэй байдаг вэ гэдэгт бэлхээн хариу өгч буй нь тэр. Мэдээж "ардчилсан төртэй" болоод 20 гаруй жил болж буй учир иргэд маань хэр баргын зүйлсэд хулхидуулаад байхааргүй хашир бурхи болжээ. Үүнийг ч дагаад бүх л салбарт сурталчилгаа нь өндөр түвшинд хөгжиж байна. Сонгууль дөхөхөөр л нэгэн улстөрчийн аллагын асуудал сэргэдэг нь одоо бараг уламжлал болоод буй. Дараагын сонгуулиас 7сарын 1нь гэдэг шинэ асуудал гарч ирдэг болох байх. Мөн цусны шинжилгээ, хятадын тагнуул гэх мэт.. Хятадаас өөр орны тагнуул бол нээх асуудал болдоггүй шинжтэй Хятадын тагнуул гэдэг нь төрсөн гэр бүлээ ч хядсанаас илүү аймшигтай зүйл гэж үздэг нь Монголчууд билээ. (Мэдээгээр гэр бүлээ хядлаа гэхэд цочирдоггүй атлаа, Хятадын тагнуул гэж гүтгэхээр муурж унадаг нь Монголын ёс) Харин аливаа нэг хууль батлах, гэрээ хийх үед мөн л бусдын санаа бодлыг өөр тийш нь хандуулах, үймүүлэх арга хэмжээ зайлшгүй хэрэгтэй. Хэрэв хуудуугүй хууль батлах гэж буй бол, хулгайтай гэрээ хийхгээгүй л бол хэрэггүй зүйлс. Гэвч яагаад ч юм яг л ийм зүйлс болдог. Хүрэлсүхбаатартай болж буй нь ихээхэн асуудал үүсгээдхэв. Нэг хэсэг хүмүүс нэгэнт шинэчилж хөшөөг хөдөлгөж байгаа бол энэ талбайгаа цэлгэр болгоод их хааны хөшөөний учир холбогдолын өргөе. Тиймдээ ч жанжины хөшөөг өөр тийш нь нүүлгэе гэсэн САНАЛ гарчээ. Энэ бол гарж л байдаг санал, хэн ч крантай очоод ховхлох гээгүй байлаа. Тэгтэл ч асуудал боллоо жанжин ямар муу юм хийсийн гэх уйлаан, жанжин үзэмчин хүн гээдэхсэн чинь хужаа биш гэж баахан орилцгоов. Энэ нэг л НО-той тиймүү. Энэ асуудал эд бужигнаж байх үед батлагдсан хууль, тавантолгойн асуудлаарх банкны сонгон шалгаруулалт, иргэн бүрт тараах хувьцааны мөн чанар гэх мэт зүйлсийг эргэн харахад илүүдэхгүй л боловуу! Мөн Н.Энхбаярын хэлсэн үг ч чухал шүү.

Гэх мэтээр бид өөрсдөө сэтгэж, өөрийнхөөрөө амьдарж байна л гэдэг. Ардчилалаа эдлээд утаан дундаа жаргаж байна л гэдэг. Нэг хөшөөний асуудал Монгол орны нэгдүгээр асуудал болоод байхад улсын нийслэлийн утааны асуудал хэзээ ч нэгт орж чаддаггүйн гайхамшиг гэх үү гутамшиг гэх үү энэ л зүйлсийн талаар бид эргэцүүлэн бодох нь чухал. Бодол, эргэцүүлэл хоёрт ч их том ялгаа байдагтай адил нээрээ ч тиймдээ гээд энэ удаа бодоод өнгөрөх биш нухацтай эргэцүүлэн үзээд аливаа асуудлын мөн чанар нь юу вэ гэдгийг тунгааж байгууштай юм боловуу даа.

Ярианы эхэнд гарсан хэн нэгний дүрмээр явж, бусдын зурсан замаар гүйх хулгана мэт нийгмийн сүлжээ сайтад би хувьдаа ордоггүй гэсэн. Гэвч яг адил хэдий ч Монголын өнөөгийн нийгэм, Монгол улсын иргэншилээ сольшгүйгээс хойш өөрчлөхөөс өөр замгүй.

Энэ л миний хэлэх гэсэн үг!

Тэнгисийн тулаан

2011-02-25T19:23:00.001+09:00

Испани болон Aмерикчуудын хооронд далай дээрх онцгой байдлын радио долгион дээр болсон ярилцлага.

Испаничууд:
А853 ярьж байна. Та нар яг биднийг чиглэн ирж байгаа тул, мөргөлдөөн болохоос сэргийлж урд зүгрүү 15 хэм эргэнэ үү. Бидний хооронд далайн 25 милийн зай байна.

Америкчууд:
Та нартай Америкийн Нэгдсэн Улсын усан онгоцны ахмад ярьж байна. Бид та нарыг бид нартай мөргөлдөхөөс сэргийлж чиглэлээ 15 хэм өөрчлөхийг шаардаж байна.

Испаничууд:
Бид та нарын саналыг хүлээж авах боломжгүй гэж бодож байна. Бид та нарыг чиглэлээ урд зүгрүү 15 хэм өөрчлөхийг санал болгож байна.

Америкчууд: (Өөр хүн)
Та нартай Америкийн Тэнгисийн Цэргийн Флотын нисдэг онгоц тээвэрлэгч “Линкольн” усан онгоцны командлагч Ричард Жеймс Ховард ярьж байна. Манай онгоц Америкийн Тэнгисийн Цэргийн Флотод хэмжээгээрээ хоёрт ордог. Биднийг 2 крейсер, 6 сөнөөгч, 2 шумбагч болон бусад жижиг дэмжигч онгоцнууд дагалдаж байгаа. Би таныг чиглэлээ өөрчлөхийг санал болгож бүүр тушааж байна. Ингэхгүй бол бид өөрсдийнхөө хөлөг онгоцны аюулгүй байдлыг хангахын тулд зохих арга хэмжээг авах болно гэдэгийг анхааруулж байна. Бид нарын замаас зайлна уу.

Испаничууд:
Та нартай Хуан Мануэль Салаг Алканара ярьж байна. Бид гурвуулаа байна. Бид нарыг нохой, оройн хоол, 6 лонх шар айраг дагалдаж байна. Бид нарыг одоо унтаж байгаа нэг канар шувуу дэмжиж байна. Бид эх газар дээр байрлаж буй гэрэлт цамхаг тул хаашаа ч явах бодолгүй байна. Бид Испанийн гэрэлт цамхагуудын дунд хэмжээгээрээ хэдэд нь ордогийг мэдэхгүй. Та нар өөрсдийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд зохих бүх арга хэмжээгээ авч болно. Гэхдээ хэрвээ та нар чиглэлээ өөрчлөхгүй бол таны “Линкольн” манай хадан хясааг мөргөх болно.

ХоОл хОоЛ ХоОл!

2011-02-15T12:36:00.002+09:00

Идэх гэж амьдардагуу, амьдрах гэж иддэг үү? гэх асуултанд Монгол хүний өнцөгөөс нь харвал амьдрах гэж иддэг юм байна гэж ойлгогдоно. Мэдээж идэх гэж амьдардаг хүн, улс үндэстэн үгүй биз. Гэхдээ улс төрлүү гарж буй улсууд яг яах гэж амьдардагыг нь асуумаар л байдаг. За тэр яахав. Монгол хүний хоолны нэр төрөл, материал зэргийг нь харвал даанч ядуухан харагддагыг бүгд мэдэж буй. Мах, гурил, будаа, сонгино, лууван, төмс, манжин, байцаа, тэгээд нэмэх нь давс, перец. Монголчууд маань өнө эртнээс цагаан идээг зун, намартаа идэж махаа өвөл хэрэглэдэг байсан талаар их ч ярьж бичдэг билээ. Цагаан идээгээ идээ л бүх л зуныг давдаг байсан ч юм шиг. Мөн хүнсний ногоо хэрэглэхгүй, тэр хэрэгцээт ногоон ургамлыг нь мал нь идээд, малын цагаан идээ, махнаас нь витамин, минералуудаа авдаг байсан талаар ч ярьж хэлэлцдэг. Бид энэ талаар нухацтай нь аргагүй сайн бодох хэрэгтэй. Яриа болгон дээр, бичлэг болгон дээр гардаг уул уурхайг ч энд бас ярилцая. Уул уурхайг хөгжүүлэх нэрийн дор хаа сайгүй газар ухаж төнхөж байгаа нь Монгол орны байгалийг эвдэн сүйтгэж буй билээ. Эх орны маань хөрс маш эмзэг 20 см хүрэхгүй хар хөрстэй, зарим газраа 5 см хүрэхтэй үгүйтэй байдаг. Ямар сайндаа ямаа ихсэх, хулан гөрөөс нь давхилдчихаараа болохоо байчих гээд байдаг эмзэг байхавдээ. Тэгвэл хэдэн зуун метрээр нь ухаж төнхөөд, байгалийн тэнцвэрийг хадгалдаг металлуудыг аваад эхэлмэгц экологи тэр чигээрээ хөдөлгөөнд орж хүн, мал, амьтан амьдрахад таагүй болж ирэх. Эндээс бидний хүнсний гол зүйл болох малын идэх тэжээл багасах, иддэг өвсний найрлагад өөрчлөлт орох зэрэг, ховор ургамлууд устан үгүй болох гэх мэт сөрөг үр дагавартай. Мөн бид зөвхөн мах, гурил, цагаан идээ идэж амьдарж байгаагүйг онцлох хэрэгтэй. Монголчууд эртнээс төрөл бүрийн ургамал, мөөг зэргийг боловсруулан хэрэглэх мэдлэгтэй байсан байна. Энэ талаар Б.Ренчин гуайн ярьж үлдээсэн зүйлс бишгүй байдаг бололтой. Бид л өнөөгийн устаж үгүй болж буй, салан задгай мэдлэгээсээ дүгнэлт хийн өөрсдийн хоолний орц найрлага чадамж муу хэмээн боддог маань тун өрөөсгөл хандлага бололтой. Хүнсний тэжээл, хоолны найрлага байгальтай шууд хамааралтай байдгыг санаж байх хэрэгтэй. Мөн хоол тэжээллийн цэвэр, чанартай байх нь Монгол хүний эрүүл орших эхлэл билээ.

Үүнээс гадна хоолны нэр төрөл өнөө цагт цөөн байгаа нь тухайн орны соёл ямар замаар явж байгааг шууд харж болохуйц. Гурилтай шөл, будаатай шөл, битүү шөл, цуйван, бууз, хуушуур, будаатай хуурга гэх мэт материалын зөрүү бараг байхгүй ихэнх нь хятад хоолыг Монголд тохируулсан байдлаар хэрэглэдэг. Гэвч өнөөгийн амьдарч буй нийгэм маань даяаршсан хаанаас ч ямар ч мэдээлэл авч болохуйц нийгэмд энэ байдлаараа байх нь эмгэнэлтэй залхуурал мөн билээ. Гадны чанартай хоолыг Монголд суурьшуулж монголчилж шинэ хоол бүтээж байх нь мөн л чухал асуудал. Заавал тогооч, мэргэжилийн хүмүүс гэхээсээ гэрийн эзэгтэй та, хоол хийх хоббитой хэн ч оролдож баяжуулах хэрэгтэй зүйл билээ. Амьдралын нэгэн баяр жаргал эдлэх зүйл бол амттай сайхан хоолыг ширээнээ тавьж, халуун ам бүлээрээ хөөрөлдөн зооглох үйл мөн билээ.

Чанартай, эрүүл Хооллоцгооё!

Respect for all lifetime

2011-02-06T22:13:00.002+09:00

Амьдралын нугачааны хаа нэгтээ та ганцаардан шаналан байна уу? Гараа элгэндээ аваад, газар шагайн алхан яваа юм биш биздээ? Хөлгүй далайн дунд хөл алдан савчин, хүн шиг хүн хайвч олдохгүй мэт санагдах үе энэ хорвоод бий л байх. Зовлон зүдгүүр дээрээс дарж, зорилго тань харин доороос нь нухаж байж мэднээ. Яах гэж амьдраад байгаагаа эргэн эргэн харж, яадаг юм хэмээн бүхнийг хаячихвал сэтгэл амрах ч юм шиг санагдаж байж болноо.

Гэвч хорвоогоос залхалаа хэмээн амиа егүүтгэх, зовлонд ханалаа хэмээн архинд орвол өөрийг чинь тээж төрүүлсэн эхийн гавъяаг, төрөхөөс чинь өсөхөд дэргэд чинь байсан эцгийн сэтгэлийг хэнд хариулах болж байнаа. Нялх балчираас тань, босож тэмцэх хүртэл чинь, дэргэдээс чинь татаж, араас чинь түлхэж байсан сайн санаатнуудад юу хэлэх вэ? Хүн зовох цагтаа жаргалтай үеээ санадаг гэдэг. Итгэл алдрах цагтаа зөвхөн зовлон гунигийг л хардаг гэлтэй.

Маргааш та гэрээс гарахдаа амьдралыг өөрөөр нэг хараад үзээрэй. Шороо бужигнаж, утаанд хучигдсан Улаанбаатарыг бус, өнгөлөг өөдтэй талаас нь, өөдөлж дээшилсэн зүйл юу байна гэж эхлээрэй. Хаалгаар гарахаасаа өмнө амраг хайртай, алаг үрээ, аав ээждээ хайртайгаа хэлээд үнсээд гараарай. Өглөөг инээд хөөртэй, өдрөө сэтгэл хангалуунаар өнгөрөөх болно. Өөрөө ч бас та тийм байх болно. Хөл дээр гишгэсэн нэгнийг хялааж бүү хар, үл ойлголцолоос хэрүүл бүү хий. Уучлалт эрээд инээмсэглээд зөрөөрэй. Өдөр тутмын жижиг асуудалд буруутан гэж байдаггүй билээ. Сэтгэлээ хямраах үйл бүхэн өөрөөс тань эхэлдэгийг санаад өрөөл бусдад эерэг цэнэг өгч өнгөрөөе. Өөрөөс чинь алдсан зүйл байна уу орой хариад бодоорой.

Бүх амьдрал тань өнөөдрийн хором хормоос тогтон буй. Амьдралаа хүндлэе гэвэл одоог хүндэл. Хулгай бүү хий, худал бүү хэл, хоосон амлалтаар нэгнээ битгий хуур, бусдын цагыг хүндлэе. Энэ хормыг та хүндлэвэл эргээд амьдрал тэр чигээрээ таныг хүндлэнэ. Нэрээ зарж идэн буй нэгнийг харвал өөрөө тийм зүйлээс хамгийн хол бай. Зөв бурууг ашигтай ашиггүйгээр бус чин үнэнээр нь тунгааж байя. Хайр сэтгэлээ битгий доромжил, хайртай хүндээ хамгаас үнэнч бай. Өглөө гарахдаа худал хэлсэн үг орой болоход хагацал болсон байхвий. Мөнгөөр сэтгэлээ, итгэлээ, зүтгэлээ бүү худалд. Мөнгө өнөөдөр алдавч маргааш орж ирэх зүйл. Харин сэтгэл, итгэл, зүтгэл гурав эргэж иршгүй зүйлс.

Амьдралаа хүндлэе! Хотоо хүндлэе! Хүн хүнээ хүндлэе! Өөрийгөө хүндлэе!

Тэр цагт хог, утаа, бухимдал хэдийн үгүй болсон байна.

Блог хөтөлцгөөе!

2011-01-17T22:59:00.002+09:00

Юуны өмнө Монголд интернэт нэвтэрсний 15 жилийн ойн мэнд хүргэе!

Монгол хүн 20-оод жилийн тэртээ дэлхийн хаана ч хөл тавих эрхээ авсан бол 15 жилийн өмнө Виртуал ертөнцөд чөлөөтэй хөл тавих боломж нь нээгджээ. 20 жилийн өмнө хийж байсан арчилал маань залуу дөнгөж хөлд орж байна хэмээн өхөөрдүүлэх аястай хоцрогдон явдаг бол 15 жилийн тэртээ интернэт ертөнцөд хөл тавьсан Монголчууд дэлхийтэй хөл нийлүүлэн алхаж чадаж байна. Ардчилал, интернэт хоёр хэдийгээр үүсэн цаг хугацаа туулсан зам нь эрс ялгаатай ч хэн нэгний гар хөл оролцоод байхгүй жамаараа хөгжсөн зүйлс ямар үр дүнд хүрдэг. Өхөөрдөж бөөцийлэхгүй бол аюултай хэмээн хамгаалаад байхаар хаа орхигдож болдог вэ гэх жишээ энэ байж болох юм.

Өдрийн тэмдэглэлээ цаасан дэвтэр дээр хөтлөхөөс цахим ертөнцөд хөтлөж, санаа бодлоо захиа байдлаар сонинруу хүргэж хэвлэгдэх эсэхд найдах бус өөрөө чөлөөтэй бусдад түгээх боломжтой болсон нь интернэтийн бөгөөд блогын ач биз. Блог гэх зүйл үүсээд удаагүй байна. Харин блог хөтлөгчидийн тоо нь олон сая хүрээ биз. Та блог хөтөлдөг үү? Хөтөлдөггүй бол яагаад? Хөтөлдөг бол байнга уу? гэх асуултууд гаргаж тавьж болох юм.

Блог хөтлөх ер нь хэнд юунд хэрэгтэй юм бэ? Мэдээж хөтөлж буй өөрт чинь юуны өмнө хэрэгтэй. Энэ бол маш том санах ой! Мөн хязгааргүй их боломж! Бас санал бодлоо чөлөөтэй түгээж болох зөвхөн таны талбар!

3 сарын өмнө бичсэн зүйл эргээд харахад бас ч гэж сонирхолтой байдаг бол 3 жилийн өмнөх зүйл ямаршуу үнэ цэнэтэй байж болох вэ? Аа тэгвэл 30 жилийн өмнөх бол? Магадгүй 3 үеийн үр сад чинь уншвал?

Та бизнес хийх гэж байна уу? Та түнш, найз нөхөр, санал бодол нийлдэг виртуал анд хүсэж байна уу? Тэгвэл блог хөтөл!

Заавал гудамд гараад цаасан хайрцагны өөдөс дээр GOD BLESS YOU! гэж бичээд ямар нэг юмыг чангаар хашгиран үзэл бодлоо илэрхийлэх албагүй ээ. Жагсаал цуглаан хийхээсээ блог дээрээ үнэн бөгөөд хүнд хүрэх зүйл бичдэг бол бүр их хүнд ч хүргэж чадна. Дэмжигчидтэй, бүүр шүтэн бишрэгчидтэй, дээр нь зорилго нэгт нөхөдөө кибер ертөнцөөс олоод ажил хэрэг болговол нийгэмд илүү хэрэгтэй ч байж болох юм.

Ер нь тэгээд хүний оюун санаанд хязгаар үгүйтэй адил, блогд ч мөн адил биз.

Тийм болохоор БЛОГ ХӨТӨЛЦГӨӨЕ!

Хэрвээ миний блог жагсаалтад линкээ нэмүүлэе гэвэл линкээ үлдээгээрэй.

Охиндоо хүүрнэх Монголын түүхийн учир 1

2011-01-16T20:09:00.001+09:00

2009-08-01

Энэхүү ном нь Түүх судлаач хэл шинжээч Ч.Чимэгбаатар гуайн бүтээл бөгөөд, ямар нэгэн шинжилгээ судалгааны бүтээл гэхээс илүү. Монгол хүн өөрийн эх орны түүхээ судлахын учир утга, давуу тал. Мөн түүхээ хэрхэн яаж харвал зохилтойг ойлгомжтой тайлбартай өгүүлсэн шиг санагддаг. Гаргаж тавьж буй санаанууд нь ч нэгийг бодохуйц бөгөөд, дэлхийн хаа нэгтээ хэн нэгэн Монголын түүхийг өөрөөр бичиж дураараа өөрчилөөд бусдад таниулж буйд Монгол хүн түүхээ хэрхэн дархлаажуулж авах вэ, Монголын түүхчид өөрсдөө яаралтай дорвитой судалгаа хийж шинэ эрин зууны их хурд, хөгжилд таарсан цогц судалгаа шаардлагатай байгааг илэрхийлжээ. Ер нь түүх гэдэг зүйл аль нэг номны хуудас нь дээр бус тухайн үндэстэн ард түмний толгойд хадгалагдаж сэтгэлд шингэсэн байх үед л түүх болох бизээ. За тэгээд шавилхан биетэй ч ихийг багтаасан энэ номны талаар илүү ихийг бичих хүсэл байвч танилцуулга гэхээсээ миний дүгнэлт болчих, мөн уншигч олонд сонирхолгүй болчих учир ингээд өндөрлөе. Уншиж хараахан амжаагүй бол уншаад үзээрэй.

Хойт насандаа учирна

2011-01-16T20:08:00.002+09:00

2009-08-01

С.Эрдэнэ гуайн Хойт насандаа учирна хэмээх эмгэнэлт роман нь Их хэлмэгдүүлэлтийн он жилүүдийг өөрийн амьдрах хүнд хэцүү үед бичсэн билээ. Энэ хэлмэгдүүлэлтэд эцгээ алдсан С.Эрдэнэ чин зүрхний угаас, гашуун нулимс цөхрөлөөрөө сийлсэн үнэн түүх юм. Буриад зоны амьдрал, тэдний хувь заяан дахь түүхийн хүнд шалгуур энэ бүхний хэсэгхэнийг ч болов энэ романаас ойлгож мэдрэх нь тодорхой. Болоод өнгөрсөн булай явдалтай эвлэрэхээс аргагүйд хүрч үнэн хэзээд ялна гэсэн олон Монголчуудын хүсэл биелж Ардчилал эрх чөлөөний үнэ цэнийг ч ухаарах бололцоог энэ роман өгнө гэдэгт найдаж байна. Хэлмэгдүүлэлт гэдэг үг аливаа нэгэн буруу зүйлд хилсээр гүтгэгдэн буруудахыг хэлдэг биз. Гэвч тэр он жилүүдэд хөнөөгдсөн олон мянган хүмүүс ямар бурууд тохогдоо вэ? Буруу зүйл байсан гэж үү? Угсаа гарвалтайдаа юу? Эд хөрөнгөтэйдээ юу? Лам болсондоо тэр үү? Эс бөгөөс Монгол хүн болохоороо юу? Геноцидод өртөсөн Монгол түмэн алдсан гэр бүлээ хайртай ахан дүүстэйгээ Хойд насандаа л учрах бизээ.

Соёлын довтолгоо 1,2

2011-01-16T20:06:00.002+09:00

2009-08-01

"Анхны хэт гүрнээс суулчин нүүдэлчин" Бямбажавын Цэнддоо гуайг Монголд мэдэхгүй хүн гэж бараг үгүй бизээ. Ганц урдаа барьдаг фелетонч, мөн өдрийн сонины эрхлэгч гэдгээр нь ч андахгүй биз. Ямарч нийтлэл, хөрөг өгүүлэл бичихдээ хошин өнгө аяс оруулж уншигчидынхаа сонирхлыг татаж чаддаг энэ хүн 2жил гаруйн өмнө (3?) Соёлын довтолгоо хэмээх ном гаргасан билээ. Зургаан жил бүтээсэн энэхүү ном нь зураг хөрөг, тайлбар, ишлэл гээд дориухан баримт сэлттэй сонирхол татахуйц ном болж чадсан нь илт. Үзээд туулаад өнгөрсөн хүмүүст гэхээсээ илүү үзэж харах боломж байгаагүй хойч үедээ зориулсан боловуу гэж унших явцдаа бодогдож байлаа. Зарим нэг санаа нь арай ч биш юмаа гэх хэсгүүд байсан ч ерөнхийдөө бол уншихад уйдаахгүй, мөн зугаацуулахаас гадна багагүй зүйлсийг мэдээд авчна даа. Мөн гагц өнгөрснийг бичээд орхих бус, авах сургамж, давтахгүй алдааг ч сануулаад өнгөрсөн байсан шүү. Уншаад л үз! Б.Цэнддоо гуайд реклам илүүц биз.

Бодь мөрийн зэрэг

2011-01-16T20:04:00.001+09:00

Энэхүү номыг Зонхов Лувсандагва (1357-1419) онд бичсэн бөгөөд. Бурхны шашинд эхлэн гэгээрэгсдэд зориулжээ. Олон хүмүүсийн хөлс хөдөлмөр шингэж Орчин цагын Монгол хэлнээ буусан энэхүү ном, өнөө цагт газар аваад байгаа чи шүтэж болно харин ойлгож болохгүй гэх сэтгэлгээг халахад зориулагдсан бүтээлүүдийн нэг нь бизээ. Энэ номыг уншсаны дараа та гэгээрээд гэрэл өөрөөс тань цацарч үүл хөлөглөнө нисэхгүй гэдгийг хэлэх нь илүүц бизээ. Харин бурхны шашныг судлахын давуу тал судлахгүй хоцорсоноор өнөө болоод ирэх амьдралдаа юу алдахыг тайлбарласан ном юм. Гэхдээ зөвхөн судал гээд тайлбарлаад зогссонгүй хэрхэн судалвал зохилтой, судлахдаа юуг анхаарч юуг тэвчих үү? Судлах явцад ямар саад бэрхшээл, ойлгоход бэрх асуудал тулгарах түүнийг хэрхэн даван туулах талаар ч өгүүлжээ. Энэхүү номыг уншсанаар танд магад цаашид ч гүнгийрүүлэн судлах сэдэл өгөх ч юу магад. Эс бөгөөс наанадаж хэн нэгэн ламд хэдэн цаас өгөөд ажлаа даатгачихдаг, сүсэг үгүй гандан ороод бурхантай ширээг түс түс хийтэл мөргөх нь ямарч утгагүй гэдгийг ойлуулна байхаа. Ум сайн амгалан болтугай!

Кармазовын хөвүүд

2011-01-16T20:02:00.001+09:00

2009-08-09

Ф.Достоевскийг мэдэхгүй уран зохиол уншдаг хүн үгүй биз. Гэхдээ би саяхныг хүртэл Достоевский гэж сонсож байснаас уншиж явсангүй. Харин уншихдаа шууд гурван шилээврийн нэг нь болох Кармазовын хөвүүдийг уншлаа. Нэг эхэлсэн бол тоормоз үгүй болдог юм билээ. Нэг хэсэгтээ энэ номоор амьдарсан байх. Хэлсэн үг хийсэн үйлдэл болгоно энэ номоор явж, яагаад асуулттай жаал зууралдсан. Ц.Гомбосүрэн гуайн орчуулга аж. Эх хэл дээрээ энэнээс сайн орчуулга олдохгүй байхаа. Бурхан алдчихаж, алдаандаа өөрөө ороогдож байгаам бусуу? Алдаатай бүтээл туурвиж, туурвихдаа өөртэй адилханаар бүтээж харин бүтээл нь өөрийг нь алдсанд нь шийтгэж ташуурдаж, ташуур нь Иван өөрөө, Сермядков, Димитрий ч тэр.. Гол нь үүнийг бичсэн Достоевский биз. 19-р зууныы зохиолч 20-р зуунд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн ажээ. Орос оронд айхтар хүлээн зөвшөөрөгдсөнгүй, харин европыг байлдан дагуулж. Ерөөсөө Достоевский орос орондоо тоогддоггүй мөртөө дэлхийд бишрэгдсэн хүн юмуу. Бүгд бурхныг шүтнэ, хэн ч түүнрүү хялааж зүрхлэхгүй харин Ф.Достоевский ташуур бариад бурхны улаан нүүрлуу нульж орхиж. Тэр хэдийнээ үгүй болж үнэн мөнийг олоо биз. Бид харин хэнд итгэх вэ? Бурхан байдаг уу? Тэр энэ их зовлон шаналал, шударга бус зүйлийг алдаад гаргаад ирсэн юм биш биз. Байдаггүй бол бид юу вэ? хэнд итгэж ирсэн юм бэ. Аугаа эрүүчинг уншаад үз. Бурхныг ирэхэд бид танихуу? Бурхны нэрийг баригсадаас ялгаж чадахуу. Ер нь хэнд итгээд байгаа юм бол.. (Жич: Энэ номыг уншихын тулд библи уншсан байх хэрэгтэй боловуу)

"Бүү март, мартвал сөнөнө"

2011-01-16T19:51:00.003+09:00

Баабар гуайн энэхүү ном гараад 20 гаруй жил болсон боловуу. Магадгүй надаас ч ах байж болох энэ номыг би саяхан бүрэнээр нь олж харлаа. Номыг эхлүүлээд нилээд хуудас эргэтэл, энэ хүн чинь 20 жилийн өмнө ч ингэж сэтгэдэг, мундаг бичдэг хүн байжээ гэж гайхав. 50-аад төрсөн энэ хүн 90 онд 40 нас хүрж явсны нь санаад АА ТИЙШД гэж бодсон ч. Хаагдмал нийгэмд хаанаасаа ингэж уншиж, бодож боловсруулаад ухуулаад бичээд ном гаргаж чадаж байваа? гэх сонирхолтой бөгөөд хүндлүүштэй асуулт урд минь гарч ирсэн юм. Орос орон бидний ах мөн үү? Орос, Хятад гэх мөнхийн байж болох хөршүүдтэй яаж харьцах вэ? Бид юуг тэдэнд алдаж юуг тэднээс авч байв. ЗХУ яагаад биднийг хоморголон устгаж байваа, коммунизм байгуулахад үнэхээр цагаан цаас хэрэгтэй байсануу эсвэл түүхийн нугачаанд тэд бидэнд юм санасан байсан уу? Уншиж байгаагүй бол уншаад үз. Мартасан дахин санагалзмаар бол уншаад үз.

Үүл бид хоёр

2011-01-16T19:43:00.002+09:00

Хайр сэтгэл гэж үнэхээр байдаг юм боловуу? хэмээх асуултыг өсвөр насныхан, мөн томчуул маань ч бодож өөрөөсөө, өрөөлөөс ч асуудаг байж болох юм. Байдаг юмаа гэх ганц хариу сонсоод сэтгэл ханахгүй, мөн өөрөө арай учираагүй гэвч хариугын хайж буй нэгэн байвал "Үүл бид 2"-ыг уншаад үзээрэй. Анхны хайраа хэрхэн тордон өнөө хүртэл явж ирсэн. Амьдралын элдэв бэрхшээлийг хэрхэн хамтдаа даван туулж амжилтанд хүрсэн. Бат-Үүл, Дэлгэртуяа гэх хоёр хүний амьдрал, мөн ардчилалын үнэн түүхийг уншая, мэдэе гэвэл та энэ номыг унших хэрэгтэй.

Атмаан нэртэй ч цайлган нөхөрсөг, шударга зантай Бат-Үүл хэрхэн эхнэр болох охиноо өөртөө татсанаас авхуулаад, амьдралынх нь сонирхолтой үес, алдарт зохиолч С.Эрдэнэ гуайн ч тухай та энэ номноос багагүй мэдэх буй за. Ардчилал яг энэ байдлаараа л бидэнд ирсэн юмуу, арчилалын үед төрсөн, тэр үед ухаан орсон залуус, хүүхдүүд энэ номноос бид ямар үнэ цэнээр, ямар бэрхшээлийг даван туулж энэ замд орсон талаар багагүйг мэдэхийг хүсвэл уншаарай. Уран зохиолын хэллэг бараг байхгүй ч үнэнийг бодит хүнээс нь шууд сонсох, шууд унших сайхан шүү дээ.

Сталиний орчуулагчаар ажиллаж байсан он жилүүд

2011-01-16T19:35:00.003+09:00

Орчуулагч Валентин Бережковын өөрийн амьдралын дурсамжаар бичсэн энэхүү номыг Д.Өлзийсайхан, Ч.Чулуунбаатар нар хийжээ. Уншихад хялбар, найруулга сайтай энэхүү ном сонирхолтой дахин унших номын жагсаалтад маань орсон ном. Барин тавин ихээхэн аажуу уужуу уншсан ч Сталин, Гитлер, Молотов, Рүзвелт гээд тухайн үеийнхээ эрх мэдэлтэй хүмүүсийн тухай баримттай өөрийн нүдээр харж, чихээр сонссоноо бичсэн учир тун ч амттай байсан. Дэлхийн 2-р дайны эхлэл, Гитлер хэрхэн Сталинг хүүхэд шиг хууран өөртөө ашигтай байдал бий болгож чадсан. Мөн Америкүүдын баримталж байсан бодлого. Зохиолч өөрийнх нь амь нас хэрхэн дээсэн дөрөөн дээр дэнжигнэж байсан талаар. Хөх, Улаан харандааны тухай гэх мэт та уншаад үзэхэд лав уйдахгүй ном болсон байна лээ.

Мао Зэ Дун

2011-01-16T19:29:00.002+09:00

Улаан хавтастай Мао Зэ Дун хэмээх Гүн-Үйлсийн орчуулгаар нэгэн шинэ ном гаржээ. Баабар, Г.Аким, Ц.Гомбосүрэн нарын Танигдаагүй Маогын намтар хэмээх ном гарж буй гэж сонссоноо гэрийхэндээ хэлэхэд тэд маань шинэ жилээр надад нөгөөх номыг маань бэлэг болготол дээрх Гүн-Үйлсийн орчуулгаар ном байж таарав. Баабар тэргүүтний ном арай гараагүй байсан бололтой.

Номоо уншаад суутал үнэхээр таалагдсангүй. Ном нь муу байсан уу орчуулгандаа байв уу. Сайтар ойлгосонгүй, ойлгохын арга ч үгүй мэт санагдлаа. Ер нь уншаад нэг үзээрэй ч гэж хэлэхээргүй тийм ном байв.Орос зохиолчтой Хятадуудыг, Хятадын удирдагчидын жаал доош нь хийсэн л ном юмуу даа.

Надад бол огт таалагдаагүй. Уншаад хэрэггүи гэж зөвлөх байна.

Дайснаа дараад далан жил найрлав

2011-01-15T18:22:00.002+09:00

Монгол ардын үлгэрт дайснаа дараад далан жил найрлаж төгсдөг нь их бий. Ядаж л нэг малчин залуу гүнжтэй сууж аваад л найрлаад төгсдөг. Тэр найр нь найгүй үрэлгэн идэж уусан, эцэс төгсгөлгүй үргэлжиж мэтээр дуусдаг. Үнэндээ идэж уугаа л, жаргаа л байх сонирхолгүй хүн гэж хэн байх билээ. Бүгд л хүсдэг. Түүний адилаар Монголчууд маань үлгэр шигээ амьдрах гээд үлгэр болчих гээд байх нь хэцүү. Цагаан сар, Валентин, Март, Хүүхдийн баяр, Наадам, Шинэ жил гээд өргөн дэлгэр идэж уудаг баярууд үргэлжилнэ. Дээр нь хурим, төрсөн өдөр, төрөл бүрийн ойн баярууд, оны хүмүүс, баасан гариг гээд ууж идэх, хэдэн төгрөгөө сэгсрэх үйл явдал бишгүй бий.

Д.Нацагдоржийн "Цагаан сар ба хар нулимс", Ч.Лодойдамба гуайн 'Тунгалаг тамир" зэрэг олон зохиол дээр Монголчууд маань баярыг баян хүний бахархал ядуу хүний зовлон болж тэмдэглэж ирсэн бололтой. Мөнгөтэй баяр хийх бэлтэйчүүд нь олноо хөлдөө чирж унь хүртэл нь ул боов өрж, хундага тавих зайгүй тавагтай идээ тавьдаг. Нэрэлхүү, томхон шанагаар хутгахад шавхруу үлдэхгүй баярхуу нэг нь гэрээ тавиад найр хийгээд дуусдаг тавилантай байжээ. Өнөө ч бид энэ зүйлсээ нүдээр харсаар байна. Шинэ зуун, шинэ мянгантай золгож хөгжил дэвшилтэй хөл нийлүүлэн алхан буй хөөрцөглөх бид баяр, тэмдэглэлт өдрүүдээ хэр зүй зохистой өнгөрүүлдэг билээ?

Аливаа зүйлд зүй тогтол гэгч нь байдаг аж. Зүй тогтол, тогтсон заншил зэрэг нь улс орондоо, иргэддээ хэр тааламжтай байгаа эсэхээр аж амьдралын хэмжиж болох мэт. Баяраа даруу бөгөөд чин сэтгэлээсээ, дараа багатай цэнгэж чадах аваас зөв биз. Харин баянаа гайхуулсан, түүнээс нь дутахгүй гэх ядмаг ойлголтоор барьцах аваас баяр бус, баярлах ч биш хойчийг гайг дуудаж байгаатай агаар нэг билээ. Зүй тогтол нь хэр зөв тийшээ чиглэсэн бэ? Тогтоосон заншил маань хэр өнөөгийн амьдралд тохиромжтой вэ гэдгийг ч сайтар тунгаах ёстой. Зан заншил, соёлыг түмэн олон өөрсдөө бий болгодог болохоор соёлынхоо язгуур шинжээ эвдээгүй тохиолдолд зарим зүйлсээ өөрчлөн өнөө цагийн аяст тохируулах нь чухал билээ. Буруу зүй тогтолоор удаан явбал, цаг хугацааны туршид алдсан зүйл нь их болж тэр нь даамжирсаар засахад нэн бэрх төвөгтэй үзэн ядахуйц хэт нүсэр гол шинж чанараа алдсан амьгүй бөгөөд үгүй болдоггүй муу зуршил болон үлдчихвий.

Залуучууд нь өөрчлөлтийг авчирч өөрсдөө мөрдөж нийгэмдээ хэвшүүлэх хэрэгтэй. Нүсэр яршиг төвөгтэй зүйлсээ зоригтой халж, хөнгөн хялбар авсаархан цаг, мөнгөө хэмнэх бололцоог бид өөрсөддөө бий болгох нь чухал. Цагаан сарын ууц тавих, адар шүргэтэл гурилан цамхаг барихаа больж, эрүүл мэндэд тустай хоолоор цэсээ сольж ч болох мэт. Бэлэг сэлтний асуудлыг ч чанаргүй хямд бараа шахах, эсвэл хэт өндөр үнэтэй бэлэг бэлдэж өөрсдийгөө чирэх бус, тохиромжтой хэрэгцээтэй боломжийн үнэтэй бэлэг бэлдэх нь ч чухал билээ (сонирхолтой ном сэтгүүл, дурсгалын зүйлс гэх мэт..). Бид өөрчлөлтөө өөрсдөө хэн нэгний хэл амнаас санаа зоволгүй зоригтой хийхгүй бол хойшид ч бид өөрсдөө л энэ ачаагаа үүрсээр байх болно.

Гавьтай хийж бүтээгээгүй, гавъяа байгуулж бидний дайсан болох ядуурал, утаа, соёлгүй, хүнийрхүү байдлаа хаяагүй, хөгжил дэвшилийг үйлдвэржилт боловсролоор хэмждэг болоогүй байтлаа дайснаа дараад далан жил найрлах мэт байхаа больцгооё!

Хуучин он ба Шинэ он

2011-01-12T21:12:00.003+09:00

Өнгөрсөн он миний, таны амьдралд хэр жил байв?

2010 он миний хувьд их сонирхолтой, улирал улирлаар л хувьсан өөрчлөгдөж шинэ салхи, шинэ асуудал, шинэ учиралуудтай нүүр тулсан жил байлаа. 2010 оны хавар хайртай бүсгүйтэйгээ уулзах гэж Монголд буугаад буцахдаа гэргийгээ болгоод ирж билээ. Зун нь гэхэд нэгэн том сорил болсон конкурс шалгалтаа өгөн үймж байх дундаа гэргийгээ эндээ авчраад гэрээ бариад өрх тусгаар нэгэн айл боллоо. Бие давхар хайрттайгаа зун, намрыг нүд ирмэх зуур өнгөрөөхөд хэдийнээ конкурсаа шийдцэн, нэг алхамаа хийцэн төрөх бэлтгэлдээ ороод Монголруу үдэж байлаа. Тун саяхан оны сүүл сард Монголдоо буугаад маргааш нь эхнэр маань няраалж би гэдэг хүн ААВ болж, хань минь ЭЭЖ боллоо. Шинэ хүнээ тосон аваад хязгааргүй их баяр хөөрт умбаж, эцэг болсоных хүүдээ нэр өглөө.

АМАРТҮВШИН!!!

Амар амгалан, түвшин сайхан байхын ерөөл өргөж төрдөө хэрэгтэй, түмэндээ хүндтэй хүн болоорой! Ингээд их амьдралын эхний алхамаа хийж эхлэн буй эхнэр бид хоёр үүрэг хүлээлээ. Түвшинтөгсийн Амартүвшин, хүү минь чамайг аав ээж хоёр нь сайн хүн болгохын төлөө хичээнээ.

2010 он надаа юуг өгөв, юуг ойлгуулав, би юу онож, юу алдав?

Гэр бүл, үр хүүхэд өгжээ. Хүний амьдралд гурван том зүйл тохиолддог гэдэг. Төрөх, Гэрлэх, Үхэх. Би талаас илүүг нь хийж. Одоо нэг нь үлдэж. Тэр хүртэл тэмцэл, ялалт, ялагдал хүлээн буй. Хэзээ ч хүн бүр мөсөн ялагдана гэж үгүй аж. Үхэх ч ялагдал биш шүү дээ. Ялаад дуусна ч гэж үгүй. Ялагдалын гашуунаар хатуужиж, сурж, хаширч, Ялалтанд хүрнэ. Алдаагаа давтахгүй байх, алдсанаасаа суралцаж алдаж болохуйц зүйлийг тунгаан эргэцүүлж тойрч гарах. Зовлон Жаргал хэмээгч нь ерөөсөө энэ юм биш үү? Би 2010 оныг туулаад 2011 оны босгон дээр ингэж бодож байна.

Тулгарсан асуудалд чинь гарц байгаа бол чамд уурлах хэрэг байна уу? Тулгарсан асуудалд чинь гарц үгүй бол мөн л уурлах хэрэг байна уу? Уур биеийг зовооно, уул морийг зовооно!

Багш минь надаа түрүү жил хэлж билээ. Хүний хайр гэдэг аугаа зүйл байдаг юм. Чамд тулгарж буй зовлон бэрхшээлийг давж чадах сэтгэлийн тэнхээ дутах үе гарч ирдэг юм. Түүнийг даван туулах эрч хүч ухааныг чиний ойр дотны хайртай хүмүүс чинь өгдөг юм шүү гэж. Энэ үгийг би сонсоод тархинд минь хадгалагдсан ч сэтгэлд маань очоогүй байсан юм билээ. Харин 2010 онд миний сэтгэлд шингэж түүнийг ойлгохоос гадна сайтар мэдэрсэн юм. За яршиг би болийдоо, би гэдэг хүн миний бодож байсан биш юм байнаа, би буцая гэж бодсон юм. Би, би-гээ үгүйсгээд эргээд давхих гэж байсан юм. Тэр үед л миний хамгийн ойр дотно хайртай хүмүүс минь нэг дор гарч ирээд бүгд надаа нэг л үгийг хэлсэн. Чи яг одоо л эндүүрж байна эргэж болохгүй урагшаагаа яв гэж. Яагаад бүгд хэлэлцсэн мэт зэрэг гарч ирсэн юм мэдэхгүй. Гэхдээ бүгд нэг л үгийг надад хэлцгээсэн, чи хэвээрээ л байна!

Би эдгээрийг 2010 онд ойлгосон. Мартахгүй байх, мартагдахгүй ч биз.

Алдсан алдаа минь энэ жил тунгаад ялгараад нүдний минь өмнө ил гарч ирсэндээ. Ахин алдахгүй байхын төлөө! Алдаанаасаа суралцаж бүр ч хол дүүлэхийн төлөө, улам ч тод гялалзахын төлөө!

Чамд баярлалаа ХУУЧИН ОН минь!

Сайн байн уу ШИНЭ ОН минь

Киттигийн аллага, Ерөнхийлөгчийн хориг, 76 “мангуу”

2010-11-24T22:11:00.000+09:00

Америк, Монголд тохиосон хоёр өөр хэрэг.

Энэ хэрэг 1964 оны 3 сарын 13-ны өдөр, Нью-Йорк хотын Куинс дүүрэгт гарчээ. Китти Женовэзэ гэж баарны мэнэжэр бүсгүй ажлаасаа шөнийн 3:15-д ирсэн байна. Гэрийнхээ яг гадаа машинаа тавиад орох гэтэл нэг эр гэнэт гарч ирээд шууд хоёр хутгалсан байна. Ингээд үүнээс хойш бүтэн 30 минутын турш хөөрхий бүсгүйг хашгируулан хөөсөөр, хутгалсаар байж хөнөөж орхиод, 49 долларыг нь аваад арилж одсон аж. Америкийн эвгүй хорооллуудад бол иймэрхүү аллага бараг өдөр тутам гарч байдаг байх, гагцхүү энэ тохиолдол л “Китти Женовэзэгийн хэрэг” хэмээн түүхэнд зартай болсны учир нь арай өөр шалтгаантай. Бүтэн гучин минутын туршид бүсгүйг хутгалуулж зугтаангаа “Амь авраарай” хэмээн хашгирч байхад Киттигийн хөршүүд болох 38 хүн цонхоороо харж байжээ. Ганц нь ч гарч ирж туслах байтугай цагдаа ч дуудсангүй…

Харин одоо миний өгүүлэх явдал 2010 оны 10 сарын 21-нд , Монгол улсын нийслэлд болж өнгөрчээ. Тэр өдөр Монголын парламент хуралдаж, төрийн дээд албатны, өөрөөр хэлбэл өөрсдийнхөө болон бусад цөөн “хамаатныхаа” цалингийн хэмжээг шинэчлэн тогтооно гэсэн нэрийн дор, мэдээж хэрэг юу гэж л багасган шинэчлээ аж, их хэмжээгээр нэмж орхижээ. 2009 онд тэд бүр ичгүүртэй үйлдэл хийсэн нь төсвийн мөнгөнөөс бүгд өөр өөртөө нэг тэрбум төгрөг захиран зарцуулах эрхтэйгээр хуваарилсан байлаа. 2008 онд энэ тоо 500 сая, түүний өмнөх жилүүдэд 250 сая, 100 сая, 10 сая байсан аж. Санхүүгийн багаахан мэдлэгтэй, хууль эрхийн анхан шатны боловсролтой, ядаж хүний мөс, ичих нүүр гээч зүйл үл мэдэг ханхлуулсан хүн ч ингэж мөнгийг гишүүд тойрогтоо хуваах нь маш буруу шийд гэдгийг ойлгоно. Тийм ч учраас Элбэгдорж ерөнхийлөгч тохиолдол бүрт нь хориг тавьсан, Энхбаяр Ерөнхийлөгч ч тухайн үед нь хориг тавьдаг байсан, парламентийн далан зургаа хоригийг нь хүлээж авдаггүй байсан билээ.

Илт буруу шийдвэрийг удаа дараа ичгүүргүйгээр гаргаад байгаа манай далан зургаа, Киттиг хутгалуулж үхэж байхад цонхоороо хараад зогсож байсан гучин найм хоёрт үйлдэл, орон зай, цаг хугацаа гээд олон зүйлийн ялгаа байгаа боловч сэтгэлзүйн мөн чанарын хувьд төстэй байж болохыг судалгааны материалд тулгуурлан батлах нь энэхүү нийтлэлийн маань зорилго юм.

Bystander effect – Гэрчийн нөлөөтөл

Китти Женовэзэгийн хэрэг анхандаа хотын амиа хоохойлсон амьдралын муу муухайг батлах сонгодог жишээ болон олонтоо хэлцэгджээ. “Нью-Йорк Таймс” сонинд Абэ Розентал хэмээх сурвалжлагчийн бичсэн нь: “Тэр гучин наймын нэг нь ч цагдаа руу утасдаагүй. Яагаад? Тэд өөрсдөө ч үүнийхээ хариултыг олохгүй байхад бид яаж мэдэх сэн билээ? Зүгээр томхон хотын амьдралын нэг хэв маяг гэдэг нь л тодорхой юм. Сая сая хүний дунд, бүгд л чам руу довтлох мэт ертөнцөд сэтгэлзүйн хувьд амьд үлдэх ганц гарц бол бусдыг аль болох үл анхаарах явдал юм. Тийм ч учраас том хотуудад хөрш тань ямар хэцүү асуудалтай байгаа нь танд огт хамаагүй”

Энэ дүгнэлтийг ихэнх хүн зөвшөөрөх байх. Уншигч та ч эхний догол мөрийг уншиж байхдаа Америкчуудын хүн чанарын хэмжээг буруутган суусан байх, тийм үү?

Гэвч, сэтгэлзүйн нарийн судалгааны дүн энэ хэргийн учрыг хотын амьдралын бараан талаас арай өөр, маш сонирхолтой зүйлд оршиж байсныг баталсан байна. Коламбын Их Сургуулийн эрдэмтэн Бибб Латанэ, Нью-Йоркийн Их Сургуулийн судлаач Жон Дарли нар Киттиг 38 хүн харж байснаас хэн нь ч туслаагүйн учрыг машид гайхаж, бүр лабораторид туршилт хийн судалжээ. Тусгай нөхцөлд янз бүрийн аюултай, шийдвэр хурдан гаргах, хүнд туслах ёстой байдлууд бий болгож, хэн хэрхэн хандахыг ажиглаж л дээ. Гэтэл сонирхолтой нь хүмүүсийн туслах эсэхийг шийдэх хамгийн гол шалгуур, нөлөөтөл нь мөнөөх хэцүү байдлыг хэдэн хүн харж, гэрчилж байгаа тоо байсан байна.

Тодруулъя. Нэг туршилтанд нэг өрөөнд татаж унаж байгаа хүн байршуулжээ. Хажуу өрөөнөөс нь татаж унаж байгааг нь сонссон хүмүүс ямар хариу үйлдэл үзүүлэхийг туршсан хэрэг. Сонсогч, өөрөөр хэлбэл гэрч этгээд ганцаараа байсан тохиололд 85 хувьд нь тусламж дуудахаар яаран гүйж байсан бол өөрөөс нь гадна 4 өөр хүн сонсож байгаа гэж бодохоор бэлдсэн нөхцөлд ердөө 31 хувьд нь л тусламж дуудаж байсан байна. Өөр нэг туршилтаар хаалганы завсраар утаа орж ирж ирэхэд ганцаараа өрөөнд байгаа хүн тусламж дуудах нь 75 хувь байсан бол олуулаа байгаа тохиолдолд ердөө 38 хувьд нь л гадагш мэдээлж байжээ. Сэтгэлзүйн хувьд хүн эхлээд өөр хэн нэгнийг тусламж дуудчих биз гэж найддаг бол хэн ч туслахгүй байгаад байвал болж байгаа явдлыг тийм ч аюултай биш юм байна гэж дүгнэх сэтгэгдэл төрдөг байна.

Өөрөөр хэлбэл, Латанэ, Дарли хоёрын баталж байгааг хэлшинжлэлийн холбоос үг ашиглан тайлбарлавал, Киттигийн аллагыг гучин наймын гучин найман хүн харж байсан АТЛАА хэн нь ч тусламж дуудаагүй гэх биш, харин гучин найман хүн харж байсны УЛМААС нэг нь ч цагдаад хандаагүй болж таарч байна. Үүнийг сэтгэлзүйн ухаанд bystander effect буюу “гэрчийн нөлөөтөл” хэмээн томьёолдог. Хөөрхий Китти, тэр олон хүний нүдэн дээр, хөршүүдийнхээ дэргэд гучин минут хөөгдөх биш хүнгүй зэлүүд гудманд гав ганцхан хүн харж байхад хутгалуулсан бол харин ч цагдаа хурдан ирж, аврагдах магадлал нь илүүтэй байсан аж.

Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруутай буюу хариуцлагын сарниан

Бузар муухай хүн амины хэрэгтэй хөөрхий хууль тогтоогч нараа зүйрлэх гээд байгаагийнхаа учрыг хурдан хэл гэж эрхэм гишүүн таны уур хүрч байгаа байж болзошгүй, жаахан тэсээрэй, одоо л гол зүйл рүүгээ орох гэж байна.

Өмнө өгүүлсэн олон хүн осол, гэмт хэрэг зэргийг хамтдаа харж, гэрчилж байх тусмаа тусламж дуудах магадлал нь багасдгийн шалтгааныг нийгмийн сэтгэлзүйчид судалсны үндсэнд diffusion of responsibility буюу “хариуцлагын сарниан”хэмээх үзэгдлээр тайлбарлажээ. Чухал цаг мөчид шийд гаргах хүний тоо олшрох тусмаа хариуцлагын хэмжээ сарнидаг аж. Хүний тоо цөөрөх тусам нэгж хүнд ногдох хариуцлага, идэвхийн хэмжээ эрс ихэсдэг байна.

Тийм ээ, “хариуцлагын сарниан”. Өөрөө өөртөө тэрбум төгрөг төсвөөс батлан, зарцуулах улайм цайм ийм утгагүй шийдвэр гаргах нөхцөл нь үнэндээ хариуцлагын сарниан юм. Ерөнхийлөгч ганцаараа учраас хариуцлага нь “сарнихгүй”, тийм ч учраас ихэнх буруу хууль, тогтоолд хориг тавьдаг.

Зуун сая, 250 саяыг өөрсдөдөө хуваарилж байсан өмнөх парламентын шийдвэрт өмнөх ерөнхийлөгч Энхбаяр бас л хориг тавьдаг байсан, хүлээж авдаггүй байсан, Элбэгдорж ерөнхийлөгч ч одоогийн парламентад чадахаараа хориг тавьж байна, хүлээж авахгүй л байна. Өөр өөр намын, өөр үзэл бодолтой хүмүүс сонгогдсон өөр өөр парламент атлаа өөрсдөдөө мөнгө батлахдаа адилхан ичдэггүй шиг, мөн л өөр өөр намаас сонгогдсон эсрэг тэсрэг гэмээр хоёр ерөнхийлөгч түүнийх нь бурууг олж хараад байна гэдэг бол асуудал намдаа, үзэл бодолдоо биш, олон цөөндөө байгааг, өөрөөр хэлбэл Америкийн хоёр эрдэмтний судалгааг монгол хөрсөн дээр баталж байна гэсэн үг. Яг л Китти хүүхний хөөгдөж байхыг ганцхан хүн харсан бол амьд гарах байсантай адилхан.

Олон хүн тэнэг шийд гаргах тусмаа нэгж хүнд оногдох хариуцлага, ичгүүртэй байдал сулраад ирдэг аж. Би ямар ганцаараа тэгж шийдээ юү?????

Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй гэдэг монгол зүйр үг орчин цагт эсрэгээрээ олуулаа хэлэлцэх тусмаа буруутай гэсэн утгатай болж эхэлж байна уу даа?

Хариуцлагын сарнианы бусад тод жишээнээс

Одоо улс төрөөс түр хөндийрөөд эргээд нийгмийн болон хувь хүний сэтгэлзүйн асуудал руу оръё. Дээр дурдсан бүхэн сэтгэлзүйн тодорхой үзэгдлийн жишээ болохыг тайлбарлалаа. Хариуцлагын сарнианы бусад нийтлэг тохиолддог жишээнээс сонирхуулбал:

Цаазаар авах ялтныг зарим оронд, ялангуяа дайны үед бол буудан хороодог. Ингэхдээ ганц хүн биш, бүтэн баг тушаалыг гүйцэтгэдэг байна. Багийн гишүүдийн нэгнийх нь буу сумгүй, хоосон хонгиотой байх бөгөөд ингэснээр багийн бүх гишүүд өөрсдийгөө хүн алаагүй гэж бодож эрхтэй үлддэг. Хариуцлага ингэж л сарнидаг аж. “Борооны дусал болгон өөрийгөө үер үүсгээгүй гэж боддог” гэсэн англи зүйр үг яг энэ санааг хэлж байна.

Судлаачдын үзсэнээр хариуцлагын сарниан олон зэрэг зиндаатай, тушаал олон дамждаг байгууллагууд, ялангуяа цэрэг, цагдаагийн газруудад их тохиолддог гэнэ. Хүн төрөлхтний эсрэг томоохон гэмт хэрэг өдүүлсэн Наци-гийн хэрэгтнүүдээс авхуулаад Ми Лай-д яргалал үйлдсэн Америкийн цэргийн салааныхныг хүртэл бүгд гүйцэтгэгчид нь “Бид зөвхөн тушаал биелүүлсэн” хэмээдэг бол дарга нар нь “Бид яг тэгж ал, зод гээгүй, өөрөөр хэлбэл үйл ажиллагааг нь зааж өгөөгүй, чиглэлийг нь л өгсөн” хэмээдэг нь хариуцлага сарниж буй тод жишээ юм. Америкийн тэр салаа цэрэг Вьетнамын Ми Лай-д аллага, хүчин гээд хамгийн муу муухай зүйлийг үйлдсэн боловч ганцхан ахлагч нь гуравхан сар хоригдсоноос өөр шийтгэл амсаагүй байдаг юм.

Хариуцлагыг нь сарниахгүйн тулд яах ёстой вэ?

Хаа хол Нью-Йоркт гарсан аллага, АНУ-д хийсэн туршилт, Ерөнхийлөгчийн хориг зэргээс харахад бүлгээрээ шийд гаргах үед “хариуцлагын сарниан” бий болж, үүний дүнд маш муу үр дагавар гарч болдог нь тодорхой байна. Энэ нь тухайн бодгал хүн бүрийн сайн муугаас үл шалтгаална. Киттиг үхэж байхыг харж байсан 38 дотор маш сайхан сэтгэлтэй хүн байсан л байх, манай 76 дотор ч ухаантай хүн олон бий. Ер нь бол тус тусад нь нийгэм, эдийн засгийн чухал асуудлаар санал солилцвол бүгд л өндөр боловсролтой, Монголын төлөө сэтгэлтэй улс байгаа. Гагцхүү 76-уулаа хамт байгаа тохиолдолд буруу гэдгийг зүрх нь хэчнээн хэлээд байвч хариуцлагын сарнианд өртөн нөлөөтөж, нөгөө кнопоо дарчихдаг бололтой. Тэгээд л сонин хэвлэлээр 76 мангуу гэж дуудуулдаг биз. Уг нь асуудал тус бүр дээр хэн ямар саналтай байсныг нарийн хөөж, анализ хийдэг хэвлэлийн хэрэгсэл, олон нийтийн байгууллагууд их хэрэгтэй байгаа юм. Гэтэл нийтэд нь хавтгайруулж, 76 мангуу, бүгд ялгаагүй гэж хэлэх тусам хариуцлага улам сарниж, улам л буруу шийдвэрийг улам зоригтой гаргах болно.

Тиймээс хамгийн сайн арга бол (Ерөнхийлөгчийн засаглалд ор гэх гэж байна гэж бодоогүй биз дээ?) парламентийн гишүүдийн тоог бууруулах л болох байх даа. 35, 36 орчим гишүүнтэй парламент олонхийн саналаар УИХ-ын гишүүд арван тэрбум төгрөгийн цалинтай байх хууль баталлаа гэж бодъё. Олонх гэдэг нь хориод л хүн гарч ирнэ шүү дээ. Тов тодорхой. Хариуцлага далан зургаан мангуу гэдэг шиг сарнихгүй, сарнихгүйг нь мэдээд, дараачийнхаа сонгуулийг ч бодоод, тийм шийдвэр ч гаргахгүй дээ, харж л байгаарай.

МонЦаМэ агентлагийн Вашингтон хот дахь албан ёсны сурвалжлагч Мягмарын Саруул-Эрдэнэ.

Жич: Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл биш учраас зүүлт хийх хэрэггүй биз. Гэвч өгүүлэл дотроо хэлэх гэхээр хадуурч явчих гээд байсан зарим анхааруулах зүйл, бас нэр дурдагдсан улстай холбоотой хүн сонирхож мэдэх баримт, мэдээ байгаагаа одоо энд бичье.

1. Китти Женовэзэ нь ижил хүйстэн байсан, тэрбээр гэртээ Мари хэмээх хайрт бүсгүйтэйгээ хамт амьдардаг байжээ.

2. Алуурчин Уинстон Мозли анхан шатны шүүх хурлаар цаазын ял авсан боловч сэтгэцийн өвчтэй байсан тул бүх насаар хоригдох ял болгосон, 1935 онд төрсөн тэрбээр өнөөг хүртэл шоронд, амьд байгаа. 1970 онд шоронгоос Нийгэм судлалаар бакалаврын зэрэг хамгаалжээ. 1984 оноос хойш нийт 13 удаа хугацаанаас өмнө суллагдах хүсэлтээ өгсөн боловч тэр бүр хэрэгсэхгүй болгож байсан, дараагийн хүсэлтийг нь чухам энэ 11 сард сард хэлэлцсэн байх учиртай.

3. Өөртөө захиран зарцуулахаар мөнгө баталдаг тухайд Парламент хэмээн нийтэд нь хавтгайруулан хэлсэн маань бас учир дутагдалтай. Парламент – Ерөнхийлөгч буюу “Олны эсрэг Нэг” гэсэн эсрэгцлийг уншигчдад тодорхой гаргах гэсэн үүднээс 76 vs 1 гэсэн тоог байнга аваад байсныг болгооно биз ээ. Ер нь бол нэгд, хууль батлах тохиолдол бүрд 76 гишүүн бүрэн суухгүй нь тодорхой, хоёрт, лав л миний санаж байгаагаар 250 сая дээр өөрсдөдөө мөнгө авахгүй гэж зориг гарган, энэ саналыг эсэргүүцэж байсан гишүүд С. Оюун, Гантөмөр, Э.Бат-Үүл гээд бий.

4. Цэрэг, цагдаагийн гэмт хэрэг хариуцлагын сарнианаас болж замхардаг тухай бичсэн хэсгээ эргээд унштал 7 сарын 1-ний хэрэг, Энхбатыг хулгайлсан хэрэг зэрэгтэй холбоотой санаагаа хэлж байгаа мэт ойлгогдож болохоор болчихож. Уншсан хүн өөрөө юутайгаа холбон бодох нь хувь хүний асуудал, миний хувьд бол тэр талаар огт санаа хэлэх гээгүй, өгүүллийн маань гол зорилго нь нийгмийн сэтгэлзүйн хоёр өвөрмөц үзэгдлийг (bystander effect, diffusion of responsibility) л Ерөнхийлөгч –Парламентийн жишээн дээр нотлох гэсэн билээ. Ер нь энд холбогдуулж хэлэхэд манайд үүссэн тэр хоёр хэргийн тухайд бол олон хүн оролцсон цэргийн тушаал биелүүлсэн, тушаал өгсөн гэх хэргийг олон улсын хэмжээнд хэрхэн шийддэг, Нюрнбергийн шүүх хурлын жишээ, 1998 оны Ромын тогтоолын 33-р зүйл (Superior Orders and prescription of law) зэргийг мэргэжлийн хуульчид энгийн үгээр тайлбарлан бичвэл их л хэрэгтэй сэн.

5. “Хариуцлагын сарниан”, “Гэрчийн нөлөөтөл” хэмээн өөрөө дураараа орчуулчихлаа. Манай сэтгэлзүйн ном сурах бичгүүдэд албан ёсны өөр орчуулга, нэр томьёо байдаг бол дур мэдэн үг зохиосондоо сэтгэлзүйчдээс хүлцэл өчиж байна.

ЭЗЭМШЛИЙН ФЕРМ

2010-11-17T15:20:00.002+09:00

Жорж Орвеллын "Амьтны ферм" зохиолыг өчигдөр дахин уншлаа. Урьд нь уран зохиол гэдэг утгаар нь муу гахайнууд гэж уншиж байжээ. Хонинуудын ухаангүй байдал, Боксёр мориний үнэнч шударга ч алсын хараагүй шийдвэрүүд зэргээр нь шоолж, унтууцаж адал явдалд нь амтшиж уншиж байсан хэрэг. Өчигдөр тэгж уншъя гээд ч болсонгүй. Хурал цуглааныг үйлүүмж эсэргүүцэл, үл эвлэрлийн хоолойг дарагч хонинууд гудамжинд жагсдаг жагсагчид болж буугаад, мэдэж байгаа хэрнээ чимээгүйхэн хаширлах Бенжамин илжиг манай өнөө үеийн одоохондоо хоолтой хонож буй сэхээтнүүдийн төрхөөр харагдаад, Боксёр морь, азгүй тахианууд татвараа төлөгч энгийн иргэд шиг санагдаад, адилтгасан, жишсэн байдлаар дуусав. 1990 онд бид АМЬТНЫ ФЕРМ байгуулж байж, цагийн буруу эргэлтээр, бага багаар сөөм сөөмөөр шилжин буй энэ нийгэм маань нэг л буруу араандаа хийцэн тэрэг шиг гацан, доголон байх шиг. Энэ эрчээрээ ЭРХЭМ БОДНЫ тушаалаар ЭЗЭМШЛИЙН ФЕРМ болох гэж байгаа бололтой. Бизнес бүлгийхэн улс төрлүү хэдийн шургажээ. Шургаад ч байх зүйлгүй тэд зад татан орж ирсэн. Орж ирэгсдийг хэдэн хуульчид л эсэргүүцэх үг хэлснээс бус нийтээрээ алга нижигнүүлэн хүлээн авсан. Бид бөх, малын эмч, дуучин гэлтгүй эрх барих засаглалруу оруулах үүдийн нээх кнопыг дөрвөн жил тутамдаа харамгүй дарсаар, бизнесийнхэн мөнгөөр бордож, сая саяар нь амлаж гарч ирсээр, тэд бидэнд саяыг өгсөн ч өөрсөддөө тэрбүмаар нь хуваахаа мэдэлгүй дээ. Гахайнууд бусад фермийн эзэдтэй наймаа хийж, фермийн амьтадаа шулж, мөлжиж олсон орлогоор нь хангалуун амьдардаг. Өлөн зэлмүүн тэдэнд жагсаал, баяр, ёслолын буудлага зэргэхнээр хэдэн цагтаа гэдэсний өлсгөлөнгөө дараад зовлогоо зовоосоор маргааштайгаа золгодог. Өнөө бидэнд ч хэдэн баяр тэмдэглэж, болсон болоогүй баахан шоу зохиогдох, орой харьмагцаа хэнд ч хэрэггүй савангийн дуурь үзэж эргэцүүлэх, тунгаах цагаас нь үгүй хийж сонгуулиас сонгуульруу дөхнө. Нэг л мэдэхэд өнөөгийн идээчид, зөөгөөчид, хулгайчидын үр сад тэднийх орлох болсон байхвий. Өөрийн чинь хүүхэд хичнээн чадалтай чансаатай байгаад тэдний өмнө бөхөлзөн ажил гуйж байхвий. Эзэмшлийн ферм гэж зарлаж гадны тонуулчидтай нэгдэн нэгмөсөн цөлмөхвий дээ.

Улс төрийн нүүдэл

2010-11-12T16:59:00.003+09:00

МАХН нэрээ солилоо. Монголын түүхэнд бичигдэх үйл явц мөнөөсөө мөн. МАХН 1911 оны ардын хувьсгалаас хойш өнөөг хүртэл оршин тогтносон гэдэг утгаараа бус харин одоо төр барьж байгаа, УИХ-д олонх байгаа гэдэг утгаараа, 1990 оноос өнөөг хүртэл парламентийн засаглалд нөлөө үзүүлж ирсэн том нам гэх утгаараа. МАХН нэрээ сольж МАН болсон, мөн их хурлын бүрэлдэхүүн нь урьд өмнөхөөсөө холоо хаясан их хэмжээний бизнесийн бүлэглэлийнхний хурал болсон зэргээр одоогоор Монголын нийгэмд гол яриа болж байгаа болвуу. МАН мэндэлсэнээрээ ОЛИГАРХИ нам албан ёсоор боллоо ч гээд зарлачих шиг санагдуулж байна. Хуучин МАХН-ы их хурал өндөрлөхтэй зэрэгцээ, ардчилсан нам нойрноосоо сэрж хөдөлгөөн орж байгаа бололтой. Мэдээж МАН болох процесс, их хурлаас гарах шийдвэрүүдийг харзнаж хүлээж байсан нь тодорхой. НАМ, намуудын хурал гэх зүйлээс гадна, Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгний хүч үл сулран улам хүчээ авсаар буй нь харагдаж байна. УИХ-ын гишүүд энэ үгийг харьцангүй хүлээж авч байх шиг. Засгийн газарт орж болохгүй, цөөнхөөрөө байх ёстой гэсэн АН-ын бүлгүүд нь дэмжиж байхад, МАН-тай өвөр түрийдээ ороод буй АН-ы хэсэг нөхөд, МАН-дахь УИХ гишүүд тун ч таагүй хүлээж аваад буй. Захаасаа шүүмжлэл, үгүйсгэл, няцаалтууд яваад буй ч мөрөөрөө ажлаа хийгээд татвараа төлж буй улс төрөөс хол хүмүүс ерөнхийлөгчийн үгээ итгэл найдвар болгон харж байна. Гэвч сая өгсөн Сайханбилэгийн ярилцлаганаас хөнгөн хийсвэр, хэтэрхий хийтэй үгс гарсан нь энэхүү үг хэрхэн дээр дооргүй хөдөлгөөнд оруулаад буй нь гэрч гэлтэй. Сайханбилэг гуайн ярианаас үзвэл ерөнхийлөгчийн хэлсэн үг популист үг болхоор ард түмэнд таалагдаж, ард түмнээс хэтэрхий хол, алсын одонд гялалзах олигархи, төрөөс төрсөн тэрбүматнууд, өнөө төрийн бодлого тодорхойлцож хамтран засаг барьж буй хүмүүст таалагдаагүй бололтой. Ерөнхийлөгчийн үгийг тогтон уншсан юм болвуу үгүй юу гэх эргэлзээ төрөхийн хамт хэлсэн үгийг нь зэрвэсхэн дахин нэг харахад шийдвэр гаргаж чаддагүй, хариуцлага тооцох зүрхгүй нялцгай төрийг шүүмжилсэн, өвөр түрийндээ орж тохиролцсон өнөөгийн эрх баригчидыг шүүмжилсэн, шүүх засаглалын бохир зүйлсийг нийтэд дахин ил гаргаж хэлсэн үг шиг санагдсаар байна. Мэдээж Нямдорж гуайн хэлсэн ерөнхий прокурор, дээд шүүгчээ ерөнхийлөгчийн шахалтаар солих нь дараа дараагийн үйл ажиллагаанд муу үр дагавар гаргах бололцоо бий гэдэг үг ч үнэнтэй билээ.

Улс төрийн нүүдэл намын үзэл баримтлал, зүүнээс баруун гэх маргаанаар эхэлж, намын даргаа солих гэсэн, намын даргын суудлаа баталгаажуулсан хэлбэрээр ирэх сонгуульд бэлтгэсэн маягаар өрнөн хөдөлж байх шиг. Энэ бүх байдлын үр дүн нь өнөөгийн Монгол орны улс төр эдийн засагтай нягт холбогдож, тэр дундаа бизнес бүлэглэл, олигархиуд дээш цойлон гарч ирэх нь гэж харагдаж байна. Мэдээж сайн тал бий хэдий ч Монголын өнөөгийн дүр төрх, мөн чанар, хуулийн хэрэгжилт талаас нь харвал баян ядуугийн ялгаа эрс нэмэгдэх, дээгүүрээ хуваан зооглох эрх мяндагтангуудын унагаасан үртэсээр хооллох ард түмний амьдрал руу орж байгаа ч юм билүү гэх хардлага төрсөөр.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн ардчилсан парламент үүсэж хөгжсөний 20 жилийн ойд зориулсан УИХ-ын хүндэтгэлийн чуулганд хэлсэн үг

2010-10-21T14:57:00.002+09:00

Эрхэм хүндэт ард иргэд ээ,

Эрхэм төрийн түшээд, хүндэт зочид оо,

Монгол Улсад байнгын ажиллагаатай, анхны ардчилсан парламент үүсэж байгуулагдаад эдүгээ 20 дахь намартайгаа золгож байна. Улсын Бага Хурал анхны хуралдаанаа хийж байсан түүхт өдрүүд саяхан. Гэвч энэ хороонд 4 удаагийн Их Хурлын бүрэн эрх өндөрлөж, 5 дахь Их Хурлын 5 дахь чуулган нь хуралдаж байна. Улсын Бага Хурал бол Монголын нэн шинэ түүхийн хүндтэй зохиогч байж, иргэд сонгогчдынхоо эрх чөлөөт, түүхэн сонголтыг хэрэгжүүлэх бахархалт үүргээ нэр төртэй биелүүлснийг манай ард түмэн мэднэ. Нийгэмдээ ардчилсан, нээлттэй, эрх зүйт харилцааг цогцлоон бүрдүүлэх, улс орныхоо бие даасан болон иргэдийнхээ эрх, эрх чөлөөт байдлыг бэхжүүлэн бататгахад үе үеийн парламент түүхэн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Монгол Улсын ардчилсан Үндсэн хуулийг баталж, хэрэгжүүлж ирсэн уламжлал, улс орноо улс төр, эдийн засаг, нийгмийн нээлттэй, чөлөөт тогтолцоонд шилжүүлэх нөр их ажил, Монгол Улсын олон улсын нэр хүндийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа, тулгамдсан олон асуудлыг шийдэж ирсэн шийдэл, түүхэн санал санаачлага бүхэн Монголын үе үеийн парламентын гишүүдийн хичээл зүтгэл, нэр алдар, ажил үйлстэй салшгүй холбоотой юм. Иймээс Монголчуудын эрх чөлөөт, шинэ сонголтыг хэрэгжүүлэхэд гар бие, оюун санаа, хичээл зүтгэлээ дайчлан оролцсон шинэ Монголыг бүтээгч эцгүүд болох Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын үе үеийн депутат, гишүүдэд Монголын ард түмэн, төрийн нэрийн өмнөөс гүн хүндэтгэл илэрхийлж байгааг минь хүлээн авна уу.

Чөлөөт сонголтоо хэрэгжүүлэх монголчуудын зам амар хялбар байгаагүй. Гэвч шинэ сонголтдоо эзэн болж, төрийн эрх барих байгууллагаа сонгон бүрэлдүүлж амжилтыг нь урамшуулж, алдааг нь зэмлэн амин холбоотой байж ирсэн нийт сонгогч түмэндээ Монгол Улсын үе үеийн парламентын нэрийн өмнөөс гүн талархал илэрхийлж, энэ их ойн чин сэтгэлийн мэндчилгээг уламжилж улс орондоо хөгжил дэвшил, ард иргэддээ хамгийн сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.
Парламентат ёс төлөвшин хөгжихөд олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Манай орны парламентын төлөвшлийг ч түүний шууд удирдлага, оролцоо, үйл ажиллагаанд хамаарч харилцаж ирсэн олон байгууллагууд эдгээрээс Тамгын газар, судалгаа шинжилгээ, хэвлэл мэдээллийн гээд олон мянган хүний хичээл зүтгэлээс салгах аргагүй юм. Үүнд үе үеийн Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Төрийн захиргааны төв орон нутгийн байгууллагууд ч хамаарна. Мөн дотоод, гадаадын дэмжин туслагч, хамтран ажиллагч олон байгууллага, иргэдийн үнэтэй хувь нэмрийг дурьдах нь зүйтэй. Монгол оронд төлөвшин тогтсон парламентат ёсны 20 жилийн түүх бол зөвхөн Монголын төдийгүй бүс нутгийн ач холбогдолтой үйл явц юм. Энэ бол хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн үнэт зүйлс болох хүний эрхэм нандин чанар, хүний эрх, эрх чөлөөт байдал Монгол хүн бүрт хамаатайг тэдний эрх ашигт нийцтэйг харуулж байгаа юм. Монголчуудын дээрхи ололт бол хүн бүр нийгмийн ямар ч гаралтай бай, бүр ядуу зүдүү ч бай, өөрийн чөлөөт сонголтоороо амьдрах эрхтэй, тийм боломжтойг харуулсан бодит нотолгоо юм.

Эрх чөлөөт Монгол хүний эрхийн хэрэгжилт, түүнээс үүдсэн үүрэг хариуцлагын ухамсарт уялдаа холбоо, төлөвшин буй соёл сүүлийн 20 жилд олж авсан Монголын ард түмний хамгийн эрхэм нандин хүч юм. Энэхүү амжилт ололтоос хэлбэршин төгөлдөржиж байгаа манай парламентат ёсны түүхийг салгах аргагүй юм. Иймээс энэ баярт өдөр Монгол оронд байнгын ажиллагаатай ардчилсан парламент бий болох нэр төртэй ариун үйлсэд гар бие оролцсон, оролцож ирсэн, оролцсоор байгаа нийт иргэд, бүх сайн санаат хүмүүс, тэдний ар гэрийнхэнд тус бүрийнх нь үнэтэй хувь нэмрийн төлөө Монгол Улсын нэрийн өмнөөс гүн талархал илэрхийлж, цаашид улам их амжилтыг хүсэн ерөөе. Манай оронд байнгын ажиллагаатай парламент ажиллаад удаагүй мэт санагдавч, хуримтлуулсан туршлагын хувьд чамлах аргагүй юм. Энэ нь өнгөрсөн богино хугацаанд нийгмийн бүх салбарт гарсан хувьсгал, чанарын шинжтэй өөрчлөлттэй холбоотой нь мэдээж. Гэхдээ парламентат ёсыг хэрэгжүүлсэн ихэнх оронд урт удаан, магадгүй зуунаар тоологдох түүхийн хуудсууд Монгол Улсын хувьд 20 жилийн дотор эргэж, олон үйл явдлаар баяжиж чаджээ.

Засгийн эрх нэг улс төрийн хүчнээс нөгөө улс төрийн хүчинд ард түмний сонголтоор тайван замаар шилжих шилжилт нэг бус удаа хийгдлээ. Ингэж Монгол Улсын хувьд төрийн эрх мэдэл шилжих нь жирийн дэглэм, хуульчлагдсан соёл, нийгэмд хэвшсэн үйл явц болж төлөвшлөө. Харин энэ бол манай бүс нутгийн олон газар төсөөлөхөд ч бэрхтэй цоо шинэ ололт. Парламентын засаглалтай орны хувьд бүх нийтийн сонгуулийн үр дүнгээр аль нэг улс төрийн хүчин нь хууль тогтоох байгууллагадаа олонхи болж чадаагүй тийм түүхийг ч бид туулсан. Ард түмний сонголт, хуулийн буулган дор хамгийн олон суудалтай хоёр нам нь хүнд нөхцөлд Засгийн газраа байгуулж, тэргүүн нь цөөнхийн төлөөллөөс томилогдож байсан түүх бол дахиад л та биднийх. Сонгуулийн албан ёсны дүнгээр үнэмлэхүй олонхи болж чадсан улс төрийн хүчин нь парламентад цөөнхи болсон намтайгаа хамтарч Засгийн газар байгуулж гаргасан стандарт бус шийдэл бас л манай парламентад бий. Засгийн газраа сольж өөрчилж, албаны хэллэгээр хариуцлага тооцож байсан нь ч нэг бус удаа. Хүсэлтээрээ Ерөнхий сайд нь ажлаасаа чөлөөлөгдөж шинээр томилогдсон нь хуучин танхимтайгаа ажлаа эхлүүлэхийг ч бид үзсэн.
Нэг үгээр хэлбэл парламент төлөвших хоёр арван жилийн өнгөн дээр бидний үзсэн зүйл их байна. Хамгийн гол нь та бидний авсан сургамж чухал. Их юм үзсэн бол их сургамж үлдсэн байх ёстой. Тэр сургамжийг төрт ёсны утгаар нь яривал төр, нийгэм, иргэний харилцаанд урьдахаасаа илүү олон дэвшилтэт шийдэл гарч уламжлагдсан байх учиртай. Өнгөрсөн түүх ийм байгаа ч бодит байдал ямар байна вэ?

Ард иргэд ээ, УИХ-ын гишүүд ээ,

Төр бий болсон эхний шалтгаан, бас байгаагийн эцсийн шалтгаан явж явж нэг л зүйлд төвлөрдөг, нэг л үгээр илэрхийлэгддэг. Энэ бол-Үйлчлэх. Би аливаа төрийн, ялангуяа ардчилсан төрийн үүрэг бол иргэндээ үйлчлэх л гэж ойлгодог. Монгол Улсад Их Хурал нь ч бай, Засгийн газар, шүүх ч бай, Ерөнхийлөгч нь ч ялгаагүй нэг л ариун үүрэгтэй. Энэ бол Монголын ард түмэнд үйлчлэх. Ард түмнийхээ нийтлэг, хууль ёсны эрх ашигт үйлчлэх. Бидний ажил үйлчилгээ заавал амжилттай, заавал мундаг сайхан байх албагүй. Бид ажлаа л хийх, иргэддээ үйлчлэх л үүрэгтэй. Түүнээс биш заавал оны тэргүүн болж, магтуулж сайшаалгаж байх албагүй. Өнөөдөр төрийн олон үйлчилгээ манайд шат шатандаа нэр төдий, үзүүлэн төдий л байна. Гайхаад яахав. Иргэд нь оролцдоггүй, иргэддээ эрх ажлыг нь өгдөггүй төрийн ажил ийм л байдаг. Төрөөс ард иргэддээ биш өөртөө үйлчлэх нь гаарлаа. Төрийн үйлчилгээний үр дүн ихэнх нь төрдөө л эргээд тусаж байна. Дээрээс нь өөрсдийгөө муу хэлүүлэхгүй, харин магтуулж сайшаалгахын тулд мөнгө хөлсийг хайрлахгүй цацаж байна. Энэ Засгийн газрын хамгийн сайн чадаж байгаа ажил бол энэ. Ардчилсан нийгэм бол сүүдрээ нуудаггүй давуу талтай гэж би хэлэх дуртай. Гэтэл албан тушаалтнууд нээлттэй нийгэмд сүүдрээ ч харахаас айдаг болжээ. Бид өөрсдөө ч “бидний сүүдрийг хүн харахгүй байна. Бидэнд сүүдэр ч байхгүй” гэж бодоод байгаа болохоос биш монголын хэрсүү ард түмэн та бидний сүүдрийг байтугай, хөшигний ар дахь драмыг ч нэвт шувт уншиж харж, эгдүүцэх нь эгдүүцэж, бухимдах нь бухимдаж, шоолох нь шоолж байна.

Төрийн нийгэмд гүйцэтгэдэг эрхэм нандин нэг үлгэрлэл байдаг. Итгэлт төр байх, ард түмнийхээ сэтгэлд шингэсэн төр байхаар тэр нь илэрхийлэгддэг. Төрд очих ардын зам итгэлээр хучаастай байдаг гэж ярьдаг. Учир нь бүх шатны төрийн байгууллага, түүний удирдлага тухайн шатандаа нийгмийн өнгө, элит, манлайлагчийн тоонд зүй ёсоор ордог. Хамгийн сайхан санаа, сэтгэл, хүмүүнлэг алхам, сайн ажил үйлс, үйлчилгээ нийгмийн манлайлагч хэсгээс гарч байх ёстой. Нэг үгээр хэлбэл шат шатандаа манай шийдвэр гаргагчдаас, түүчээ улс төрчдөөс тэр сайхан чанар ханхалж, үйл ажиллагаа нь бусдад үлгэр дууриал болж байх ёстой. Хэрэв ийм байж чадахгүй бол төрдөө, төрийн түшээддээ, шийдвэр гаргагчдадаа иргэд дургүйцдэг. Тэдний үйлдэл, шийдвэр иргэдэд ёс бус, бохир харагддаг.

Манай дарга нар ард түмнээ сонсоод, бүс бүсээр зөвлөлдөөд байна. Ард түмнийхээ хэлж байгааг өнгө будаггүй, тэдний зөвлөлгөөг элдэв шүүлтүүргүй сонсож байгаа бол сайн хэрэг. Зарим хүний захидал бичгээс харахад “Эд зөвхөн сонсох гэснээ сонсож, зөвлөх гэснээ зөвлөж, өөрсдийн бодлоо эцсийн үнэнд тооцож байна” гэсэн нь байх юм. Саяхан ард түмнээ сонсох хуралд сууж, ард түмнээ сонссон УИХ-ын нэг эрхэм гишүүн надтай уулзсан. Тэр гишүүн хэлж байна. “Ард түмнээ сонсох хуралд оролцлоо. Энэ хүмүүс чинь цуглахаараа нэг их л төр засгаа муу хэлэх юм, хараах юм. Бүр үзэн ядаж байна” гэж. Тэр эрхэм гишүүн бодлоо хуваалцахдаа монгол хэлэнд байдаг хэтрүүлгийн хэлбэр ашигласан байх. Иргэдийн үйлчилгээнд очих мөнгө эрхэм гишүүний нэр төрийн үйлчилгээнд зарцуулагдаж байгааг хараад иргэд бухимддаг. Төрийн нэрээр хийж буй хулгай хаа сайгүй гаарлаа. Ямар ч хяналт алга, хариуцлага тооцохгүй байна гэж ирээд л хүмүүс ярих юм. Хэвлэл мэдээллийнхэн ч ярьж бичиж харуулах юм. Олонхийн дэмжлэгтэй бол ямар ч хэрэг хийгээд, тэр нь тогтоогдсон ч бай, албан тушаалдаа үлдэж байна гэж ярьж бичих юм.

Уг нь 20 жилийн өмнө УБХ-ын нэг гишүүн Засгийн газраас 20 дугаар тогтоол гаргах тухай мэдээлэл сонсчихоод, гэртээ харих зуураа дэлгүүрээс хувийн мөнгөөрөө чихэвчний магнитфон авсан хэргээр бүрэн эрх нь түдгэлзэж байсан юм. Монголын хууль тогтоох байгууллагын олонхи нь өнөө үеийнх шиг дандаа ийм увайгүй, улаан цайм байгаагүй. Монголын шинэ, ардчилсан төрийн нэр хүндийг цэвэр тунгалаг байлгаж, төрийн нэрийг өөрийнхөө нэр нөхөрлөлд сууж болох цагийн толбоос илүү эрхэмлэдэг сайхан уламжлал манай парламентат ёсонд байсан. Тэр ариун ёс журмынх нь төлөө, тийм өндөр босго тогтоосных нь төлөө, тийм цэвэр эрхэм ёс суртахуунтай байсных нь төлөө Монгол Улсын анхны байнгын ажиллагаатай ардчилсан парламент болох, үүсэж байгуулагдсаных нь 20 жилийн ой энэ өдрүүдэд тохиож байгаа Улсын Бага Хуралд, түүний удирдлага гишүүдэд Монголын үе үеийн төр байнга талархаж явах ёстой. Тийм байдалд тэнцэж ажиллаж амьдрахын төлөө өнө хойчийн улс төрчид, төрийн албатууд нэн хичээж гарч буй, гарч болох зарим завхрал, ёс суртахууны уруудалт доройтлоосоо ичиж амьдрах ёстой.

Эрхэм гишүүд ээ!

Энэ удаагийн УИХ-ыг болон Засгийн газрыг ажил хийхгүй байна гэж хэлэх аргагүй. Ажил хийгээгүй, хийдэггүй УИХ, Засгийн газар ч гэж байдаггүй юм. Том уурхай, том төсөл, том мөнгө тойрсон ажлууд яригдаж, зарим шийдвэр гарч байна. Харин манай Их Хурлын олонхи, Засгийн удирдлагад нэг гэм байна. Суудал, бялуу хуваах ажилд уургын морь шиг атлаа, шударга ёс ярихаар л суугаа хүн шиг, чих нь дүлий юм шиг болчих юм. Төр лүү хандсан ард иргэдийн дургүйцлийн нилээн өндөр хувь дээрхи байдалтай холбоотой. Хүмүүс биднээс мөнгөнийхөө амлалтыг биелүүл гэж шаардаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ түүнээс дутуугүйгээр нэгд: нийгэмд шударга ёсыг тогтоохыг, хоёрт: ажил хийх боломж олгохыг хүсэж байна.

Ч.Сангарагчаа даргын бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх эсэх шийдвэрийг гаргаж төвдөхгүй 3 сар гаруй болж байгаа нь, Оюу толгой ордыг ашиглах тухай 5 жил хэлэлцсэн байдлаас дутуугүй бухимдлыг ард түмнээс УИХ, эрх баригчид руу татаж, өнөөгийн төрийн нэр хүндэд хохирол учирч буйг эрхэм гишүүд та бүхэн надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа. Өнөө маргаашдаа УИХ-аас сонгогч олон “Алтан бороо” оруулаад өг гэж шаардах төлөв алга. Тэгэж ч чадахгүй, түүнийг монгол хүн өөрөө бүтээвэл бүтээнэ гэдгийг ч тэд мэдэж байгаа. Харин хариуцлага алдсан байж болох албан тушаалтанг хаацайлаад байгаад хүмүүсийн уур бухимдал үнэнээсээ хүрч байгаа нь мэдрэгдэж байна. Манай зарим нам, гишүүд сонгуульдаа эрт орж байх шиг. Хамгийн гол нь сонгогчдынхоо юу хүсэж байгааг зөрүүлж уншвал өнөөдрөөсөө ч дордож мэднэ. Ард түмэн алт зэс, нүүрсний уурхайг тэдний оролцоо хяналттай, улс нийгэм, ирээдүй, амьдрал ахуйд нь наалдацтай ашиглахад тэгтлээ дургүйцэхгүй. Харин авлига, хүнд суртлын үүр уурхайг хөндөх, цэвэрлэх ажилдаа Их Хурал, эрх баригчид хойрго хандаад байгаад л тэд бухимдаж байна.

Төрд ард түмэндээ үйлчлэх үндсэн үүргээс гадна маш чухал хоёрдох үүрэг байдаг. Энэ бол нийтээр тогтсон хэв журам, хуулийг, нийгмийн гэрээг зөрчсөн, нийтийн баялгаас хулгай хийсэн, хумсалсан, төр ард түмний хүлээлгэсэн итгэлийг алдсан олиггүй этгээдийг албан тушаалаас нь өөрчлөх, хариуцлага тооцох, алба үүргээс нь цаг тухай бүрт нь хөөж зайлуулах үүрэг юм. Энэ бол төрийн тодорхой байгууллагын бүрэн эрхээс гадна бүр улс нийгмийнхээ сайн сайхны төлөө төрөөс хийж байх ёстой чухал ажил нь. Энэ утгаараа төр, тодруулбал манай Их Хурал бол ард түмэн албан тушаалтан хоёрын хооронд хариуцлага тооцох гүүр болдог. Түүнээс биш тэр хоёрын хооронд татсан хөшиг, чулуун хана байж болохгүй. Хуулийн хэрэгжилтийг Монгол Улсад хангах, хянах үүргийг Их Хурал хэрэгжүүлдэгийг жирийн иргэн бараг цээжээрээ хэлдэг. Эрхэм гишүүд та нар ч хэлдэг. Хууль хэрэгжүүлэх ёстой, үүрэгтэй албан хаагчаа толгой дээрээ гаргасан төр, тийм хууль тогтоогчид, хуулийн хэрэгжилтийг хянагчид байж болох уу! Бүр саналаа ил хэлэх, өгөхөөсөө айдаг гишүүдтэй ардчилсан, шударга парламент гэж байж болох уу! Зарим нь “өшөө авалтанд өртчих гээд байна” гэж өчдөг сурагтай. Гэмтэй л хүний хэлдэг гэмтэй үг. Манай Үндсэн хууль хүртэл УИХ-ын гишүүн хүн саналаа илээр илэрхийлэх баталгаа нь болдог. Хуулиар тусгайлан тогтоогоогүй бол саналаа Их Хурлын гишүүд нээлттэй өгөх ёстой. Ардчиллын зарчим ч ийм. Гэтэл саналаа нууцаар илэрхийлмээр байна гээд зөрөөд байдаг. УИХ-ын гишүүд “баригдашгүй өшөө авагчид” биш. Тэр байтугай далд нууц үйл ажиллагаа нь хүртэл ил байх ёстой хүмүүс.

Жирийн иргэн хүн гэмт хэрэгтнийг мэдсээр байж нуун дарагдуулбал хэрэг хүлээдэг. Мэргэжлийн, хуулийн байгууллагуудынхаа гэмт хэрэг байж болзошгүй, нарийвчлан шалгах шаардлагатай байна гэсэн тодорхойлолт, дүгнэлтийг авч уншаад, мэдээд байгаа атлаа асуудлыг дараад байж болох уу! Ингэж Их Хурлын гишүүд хариуцлага алдсан байж болох этгээдийн хүсэл зоригоор ажиллаж байгаа юм шиг ааш, аяг харуулаад байж болох уу!

Би жилийн өмнө анхааруулж байсан. Үндсэн үүргээ биелүүлэх чадваргүй, ёс суртахуунаа алдсан удирдлагууд нь Авлигатай тэмцэх газрыг Авлигатай тэнцэх газар болгож байгааг хэлсэн. Өнөөдөр энэ газрын удирдлага “авлигачид ард түмнээс минь хулгайлчих бий гэж санаа нь зовдог бус, авлигачдын минь тоо цөөрчих бий” гэж санаа тавьж ажилладаг мэт харагдаж байна. Ийм байдлаар бид удаж болохгүй. Авлигачдынхаа барьцаанд орсон юм шиг арчаагүй байдалтайгаа Монголын төр, Монгол Улс эвлэрч болохгүй.

УИХ-ын гишүүд ээ, та нарын энэ арчаагүй байдал Засаг төрийн бүх түвшний үйл ажиллагаанд муу хаялгатай байна. Наад зах нь засгаа хар, юу хийж байна. Зэвсэгтэй түрэмгийлэгчид довтлоод хөрсөнд нь гүн шингэж чадаагүй Монгол орны зүүн тал шүлхийнд эзлэгдээд хоёрдох сарынхаа нүүрийг үзэж байна. Нэг хурга, нэг тугал, нэг унагыг хүртэл амиа тавих шахам явж өсгөдөг малчид иргэдийнхээ эрдэнэт сүргийг хэдэн арван мянгаар нь устгаж хог шиг булж байна. Энэ тухай эрхэм гишүүд та бүхэн Засгийн газраас, ажил хариуцсан хүмүүсээс асуусан уу! Байдал иймдээ тулсны хариуцлагыг хэн нэгэнтэй ярьсан уу! Манай иргэд төрөөс, та биднээс хариуцлага, ажил хоёрыг шаардаж байна. Хүмүүс ажилтай болохыг, орлоготой болохыг хүсэж байна. Гэтэл Засгийн газар Монгол хүний ажилтай болох боломжийг бүрдүүлэх нэмэх биш, хаах багасгах саналыг УИХ-аар шийдвэрлүүлэхээр оруулж ирж байна. Саналаа үндэслэлтэй бол Засгийн газар хамгаалах ёстой. Гэтэл ганц нэг гишүүний шүүмжилснээр буцаагаад авч байна. Засгийн газрын шийдвэр ийм байж болох уу! Үүнийг манай Засгийн газар ажил үүрэгтээ хариуцлагатай хандаж байна гэж хэлж болох уу!Надад ийм асуултууд байна. Хариуг нь та нар эндээ хэлэлц.

УИХ, Засгийн газрын гишүүд ээ!

Би энэ индрээс өнөөдөр төрийн түшээгээр сонгогдон ажиллаж байсан олон хүнийг төлөөлөн ярих ёстойгоо ойлгож байна. Зарим нь ч надад санал бодлоо хэлсэн. Энэ хүмүүст бахархал ч байна, бухимдал ч байна. Ард түмэн хариуцлагатай, бүтээлч, шударга ажиллахыг төр засгаасаа хүсэж байна. Би энд ард түмэн гэж ярих эрхтэй. Би ард түмнээ төлөөлөх үүрэгтэй. Би энэ индрээс зөвхөн баяр хүргэж алга ташуулах биш, бас ард түмнийхээ зовлон зүдгүүр, хүсэл зоригийг илэрхийлэх, шаардлага тавих, хариуцлага асуух, энэ ажлыг хэцүү ч байсан хийх үүрэгтэй. Улс төрийн хариуцлагатай, жинтэй хоёр нам олонхи цөөнхөөр нь хариуцлагыг нь хуваасан ард түмний сонголтын дээгүүр алхаж Засгийн газарт хамтран орсон. Ийм хамтрал муу уршигтай, бас сайн үр дагавартай болохыг нийтээрээ чамгүй ярилцсан. Хамтарсан Засгийн ч, Их Хурлын ч ажил эрчтэй, найдлага төрүүлж байсан үе бий. Тодорхой санал, санаачлагууд ажил хэрэг болсон.
Стандарт бусаар хоёр нам засагт хамтарснаа сул тал гэж үзвэл түүнийгээ нөхөж, давуу тал гэж үзвэл түүнийгээ баталж ажиллах ажиллагаа улам бүр үгүйлэгдэж байна. Засгийн газарт зовлон болдог хөрөнгө мөнгө их шаардахгүй, тэгсэн атлаа төр засагтаа итгэх ард иргэдийн итгэлийг нэмэх ажлууд бидний өмнө багагүй хуримтлагджээ. Стандарт бус засагтай нөхцөлд шийдэмгий бус, нялцгай байдал давамгайлбал ёс бус тогтолцоо руу хальтрах эрсдэл байнга байгааг бид анхаарах л ёстой.

Би энэ үгийг хэлэхийн тулд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноосоо хойш нийтэд хандаж хэлсэн үгнүүдээ эргэж харлаа. УИХ, Засгийн газрын энэ бүрэлдэхүүнд итгэж хамтарч ажиллахыг хүссэн санал санаачлага цөөнгүй байна. Би төрийн тэргүүн гэдгээр түрий барьж төр, засгийн бүх ажилд хутгалдахыг хүсээгүй. Тийм шаардлага ч надад байхгүй. Мундаг ажил хийсэн болох гэж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нүүрийг өдөр бүр хаасан зарлалын самбар шиг байхыг бас бодоогүй. Харин би ард түмнийхээ захиж сонгосны дагуу тодорхой асуудалд анхаарлаа хандуулж ажиллахыг хичээж байгаа.

Улс үндэсний маань аюулгүй байдал, ард иргэдийн маань нийтлэг эрх ашиг хангагдах явдал бол миний анхаарлын төвд байгаа. Өнгөрсөн хаврын чуулганд би улс орны аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийсэн. Уг мэдээлэлд УИХ-ын гишүүдийн дийлэнх олонхи нь өндөр ач холбогдол өгч санал бодлоо хуваалцаж идэвхтэй оролцсонд би маш их баярлаж байгаа. Дараа нь УИХ-ын хуралдаанаар эрхэм гишүүд Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалыг богино хугацаанд туйлын ажил хэрэгчээр хэлэлцэж баталсан. Энэ нь улс үндэснийхээ аюулгүй байдал, ард иргэдийнхээ нийтлэг эрх ашгийг сахин хамгаалахад манай парламентын оруулж байгаа түүхэн хувь нэмэр юм. Цаашид уг үзэл баримтлалын хэрэгжилтийг хангаж, үндсэн зарчмуудыг нь ажил хэрэг болгоход төрийн бүх шатны байгууллага, албан тушаалтны бүтээлч, санаачлагатай үйл ажиллагаа их хэрэгтэй. Аливаа улс үндэсний аюулгүй байдал, хар хайрцагны бодлого бол тухайн ард түмний хэлбэрэлтгүй хэрэгждэг амин чухал эрх ашиг, хэн ч зөрөх ёсгүй зарчим.

Улс үндэстэн, төрийн тогтолцоо гаднаасаа эзлэгдэж биш харин дотроосоо авлига, хүнд суртал, ёс бус үйл ажиллагаанд идэгдэж уруудан доройтсон сургамж түүхэнд олонтаа гарсан тухай би нэг бус удаа сануулж байсан. Авлига хүнд суртлын тухай заримдаа зохион байгуулалттайгаар, хүчээр ерөнхий яриа өрнөдөг ч бодит алхам хийгдэхгүй байна. Харин авлигач түшмэд, авлигалын сүлжээг хамгаалсан эсэргүүцэл системтэй, зохион байгуулалттай, бүр улайрсан, амь тэмцсэн мэт хэлбэрт шилжиж байгаа нь түгшүүр төрүүлэх боллоо. Үүнийг ч газар бүрийн авлигач, хариуцлагагүй этгээдүүд овжин ашиглаж байна. Авлига, албан тушаалын хэргийг шинээр авч үзэж шийдвэрлэх тухай эрүүгийн хуулинд өөрчлөлт оруулах миний санал УИХ-д ирээд бараг бүтэн жил болох гэж байна. Шүүх эрх мэдлийн хүрээнд шинэчлэлийг эхлүүлэх талаар оруулсан санал маань 2 дахь чуулганаа дамжин таг чиг дарагдсаар байна. Шүүх эрх мэдлийн байгууллагыг үлдэгдлээр санхүүжүүлдэг уламжлалд цэг тавих ёстой. Одоо УИХ-д өргөн барихад бэлэн болсон хэд хэдэн хуулийн төсөл байна. Түүний дотор Засгийн газар хагас жил шахам хойшлуулсан оюутны цалин тэтгэмжтэй холбоотой хууль ч бий.

Их Хурал, Засгийн газартайгаа хамтарч ажиллах гэсэн сэтгэл зүтгэлийнхээ хариуд эсэргүүцлийн илгээмж аваад байх нь надад таатай биш. Хамтарч ажиллах гэдэг хуйвалдаж ажиллахын нэр биш. Бидний хамтын ажиллагаа шударга ёс, хууль ёсны нийтлэг зарчимд суурилах ёстой. Би та нарын зарим нь ямар асуудал дээр хамтрах дуртайг, бас ямар асуудалд шилээ татамхайг сайн мэднэ. Миний ямар алхам, үйл ажиллагаанаас болгоомжилдог, эс болгоомжилдогийг ч мэднэ. Зарчим бол зарчмаараа, ажил бол ажлаараа явсан нь аль аль талдаа өлзийтэй байдаг.
Би аль болох хуулийн болон тогтолцооны өөрчлөлтөөр асуудлыг шийдэхийг эрмэлзэж байгаа. Нийгэмд урт удаан амьдрах шударга ёсны зарчим, хуулийн хэлбэрэлтгүй хэрэгжилтийг хангахыг зорьсон миний санал санаачлагыг энэ Их Хурал, Засгийн газар дэмжээсэй гэж би чин сэтгэлээсээ хүсэж байна. Энэ бол одоо миний хувийн биш, Монголын ард түмний хууль ёсны сонголтоороо бататган нотолсон нийтлэг хүсэл эрмэлзлэл юм шүү. Бид бүгдээрээ энэ л дээд эрх ашигт дуулгавартай үйлчлэх ёстой. – Хууль, шударга ёсыг сэргээн сахиулах нь бидний амьдралд ус агаар мэт хэрэгтэй байна гэсэн ард түмнийхээ захиасыг өглөө бүр Ерөнхийлөгчөөсөө эхлээд төрийн бүх албан хаагчид санаж босдог, түүнийг бас биелүүлэхийг хичээдэг байх ёстой. Би үүнийг л хүсэж байна.

Хурлын дарга, эрхэм гишүүд ээ!

Ерөнхийлөгчийн хувьд Их Хурлын, Засгийн газрын энэ бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж болно гэсэн миний итгэл бүрэн унтраагүй. Иймээс би тодорхой санал санаачлага дэвшүүлж, хүндрэлтэй асуудлуудын шийдлийг хамтдаа олохыг хичээж байна. Ингэхийн тулд би та бүхний өмнө явж гал барихад ч бэлэн. Төрийн албыг шинэ цагийн шаардлагад нийцүүлж, төрийн албаны хуучин тогтолцоог өөрчлөх тухай би өнгөрсөн хаврын халуун өдрүүдэд эхэлсэн чуулганы нээлтэд хэлсэн. Энэ чиглэлд дэвшил гарсангүй. Энэ асуудлаар өргөтгөсөн ажлын хэсэг гаргаж ажиллуулах бодолтой байгаагаа хэлье. Улс төрийн намын, сонгуулийн хууль, сонгуулийн амлалтын тухай бид бас ярьцгаасан. Би тодорхой санал дэвшүүлсэн. Мөнгөний амлалтыг хэрэгжүүлэх зарим ажил явж байна. Гэхдээ зарчмын олон асуудлыг шийдэх хугацаа улам богиноссоор байна.

Иргэдэд, орон нутагт эрх мэдэл шилжүүлэхтэй холбогдсон ажил өргөн далайц авч чадахгүй байна. УИХ, Засгийн газар эрх мэдлийг төвлөрүүлж биш шилжүүлж асуудал шийдэх хэрэгтэй. Тэгвэл өнөөгийн маш олон асуудал гольдролдоо орж төв Засгийн газрын ачаа, түүнийг дагасан олон завхрал арилна. Монгол оронд улс төр, эдийн засгийн эрх хаана байгааг бид гаднаас биш Их Хурал, Засгийн газрын тогоон дотроос хайх хэрэгтэй.

Манжийн үед Бээжинд, коммунизмын үед Москвад байсан Монголын ард түмний эрх мэдэл үндэсний эрх чөлөө, ардчилсан хувьсгалын ачаар Улаанбаатарт ирсэн боловч манай Улсын Их Хурал, Засгийн газрын халаасанд гацчихаад байна. Ард түмний төр юм бол ард түмэндээ эдлэх эрхийг нь өгөөч гэж би та бүхнээс дахин гуйя. Хуулиар булаасан эрхийг чинь хуулиар буцааж өгнө гэсэн үгийг манай иргэд, орон нутгийнхан дахиад хэдэн чуулган дамжиж сонсох ёстой юм бэ! Дахиад хэдэн жил тэд эрхээ ирэхийг харж шилний цаанаас чихэр долоох юм бэ!
Хүмүүс гол юмаа төрөөсөө аваагүйгээ мэдээд байна. Тэгээд л бухимдаад байгаа юм. Тэр нь тэдний үндсэн эрх, эрх чөлөө. Эрх чөлөөгөө бүрэн эдэлж байж аливаа хүн үүрэг хариуцлагаа үүрэх соёлд суралцдаг. Үнэндээ тэд бол төрөөсөө илүү юм нэхээд байгаа юм биш. Зүгээр л эрхээ нэхээд байна. Эдийн засаг улс төрийн эрх нь иргэддээ очвол тэд эдийн засаг, улс төрийн асуудлаа өөрсдөө шийдээд л явна. Төрөөс юм горьдохгүй. Хүн эдэлдэггүй хүний эрх байж болохгүй. Иргэн оролцдоггүй иргэний нийгэм байж болохгүй. Ийм ойлгомжтой юмыг шийдэж чадахгүй төр л иргэдийнхээ үзэн ядалтын бай болдог. Ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрөлтэй холбоотой хуулийн заалтыг түдгэлзүүлэх миний саналыг УИХ-аас дэмжсэн. Харин Засгийн газраас энэ талын харилцааг орчин цагийн шаардлагад нийцүүлж шийдвэрлүүлэх саналаа бас л гаргаагүй байна. Шаардлагатай бол би ажлын хэсэг гаргаж, санал боловсруулахад бэлэн байна.

Ашигт малтмалын хайгуул ашиглалттай холбоотой санаа зовоосон асуудлууд гарсаар байна. Энд дахиад орон нутаг, иргэний эрхийн асуудал хөндөгдөж байна. Өнөөдөр Монгол Улсын иргэн, иргэд байгаа суугаа газрынх нь гол, ус ширгэсэн байхад шүүхэд хандаж хохирлоо төлүүлэх эрхгүй байна. Мөнгөний хойноос улайрагчдын балмад үйл ажиллагаанаас болоод “Хүн малгүй бидний ундаалдаг гол ус ширгэлээ, бохирдлоо” гээд иргэд гомдол гаргаад явахаар хуулийнхан, эрх мэдэлтнүүд өөдөөс нь “Тэр ус гол чинь үнэгүй юм байна. Танайд хохирол учирсан гэх үндэсгүй байна” гэж хэлсэн тохиолдол ч бий. Үнэ цэнэтэй хүний эрх эзэндээ очоогүй учраас, үнэ цэнэтэй баялагтаа үнэ тогтоох эрхээ манай иргэд эдэлдэггүй учраас манай орны үнэ цэнэтэй бүхэн үнэ цэнэгүй байна. Үнэ цэнэтэй баялгаа үнэлэх эрхийг орон нутагт, иргэддээ өгье. Билчээрээ үнэлэг, гол усаа үнэлэг. Говьд худгуудаа үнэлэг, баян бүрд, заг, бударганаа үнэлэг. Хангай нутгийнхан халзан хүн шиг болсон монголын толгойд байгаа хэдэн модоо үнэлэг, ан амьтнаа ч үнэлэг. Баялаг гэж үзсэн бүхнээ үнэлэг.

Ийм эрхийг нь иргэддээ өг л дөө. Энэ эрхээ эдлээд орон нутагтаа эрх ашгаа хамгаалж, хууль шударга ёсыг сахиулж тэд хүн шиг, эзэн нь шиг амьдарцгааг. Эрх нь зэвсэг болоогүй иргэд тэмцлийн өөр хэлбэр хайж хэрэгт орчих гээд байна. Бид чинь иргэн бүрээ боломжит гэмт хэрэгтэн гэж хардаг биш, иргэн бүрээ улс үндэснийхээ гол баялаг гэж хардаг нийгэм байгуулж байгаа төр засаг шүү дээ. Дээрхи зарчмаар иргэд нь эрхээ эдэлж үүргээ хэрэгжүүлэх ёстой. Манай хууль шүүхийн байгууллага ч иргэдийнхээ хууль ёсны эрх ашгийг хатуу манах ёстой. Ингэж Монгол Улсад хууль шүүхийн байгууллага иргэншиж, иргэндээ үйлчилдэг нийгэм төлөвшиж, төр тойрсон хэл ам, авлига хүнд суртал арилна.

Би саяхан Төв аймгийн Баянчандмань суманд манай иргэд сайн дураараа хэлэлцэж ярилцаад, нэгдэж нийлээд өөрсдийнхөө өмнө тулгамдаж буй олон асуудлаа шийдвэрлэж байгааг харлаа. Тэтгэврийн ахмадууд, санаачлагатай иргэд хоорондоо 100, 200 төгрөг нийлүүлээд нэгэндээ туслаж ногоо тариад, хадлан тэжээл бэлдээд, хашаа гудамжаа тохижуулаад, мод тарьчихсан, сүүдрэвч барьчихсан, усан оргилуур хийчихсэн байж байна. Гудамжиндаа зүлэг ногоотой, хүүхдийн тоглоомын талбайтай болчихож. Ийм санаачлага олон аймаг, хот суурин, сумдад өрнөж байна.
Би бүр эдгээр иргэд, “Хуримтлалын бүлэг”-ийн үйл ажиллагааг дэмжиж орон даяар өрнүүлэх тухай зарлиг гаргасан. Тэдний хийж байгаа ажил, гаргаж байгаа санаачлага, бие биенээ дэмжиж байгаа дэмжлэг бол сонгуулийн үеэр нэр дэвшигчид уралдаж хийдэг кампанит тохижилтоос хүмүүст хамаагүй өгөөжтэй үлдэцтэй байна. Учир нь тэд өөрсдөө өөрсдийнхөө гараар санаачлагаар юм бүтээж байна. Ажил хийж байна. Тэнд хаягдалгүй бие засах газраас авахуулаад утаагүй түлш хүртэл хийж хэрэглэж байгаагаа харуулж байна. Энэ бол эрх чөлөөт нийгэмд эрх чөлөөт иргэд нэгдэж гайхамшиг бүтээж болдгийн нэг л жишээ.

Суурин иргэншилд байдаг хоршиж ажиллах соёлоос манай иргэд жаахан хөндий нь үнэн. Нэгэнт олон хүнтэй суурьшил бий болбол тухайн орчинд үүсэж буй харилцааг зохицуулах дүрэм, нийтийн гэрээ хэрэгтэй. Манай улсын засаг захиргааны анхан шатны нэгжээс энэ соёл эхэлбэл сайн. Хотод гудамж, хороо бүр, хөдөө баг сум бүр иргэд нь хэлэлцэж баталсан дүрэмтэй байвал сайн. Энэ нь тосгон суурин, дүүрэг, аймаг, хот, нийслэлийн хэмжээнд хэвштэл удах байх. Нийгмийн бүх харилцаанд хууль хүрч, зохицож үйлчлэх амаргүй. Харин хүний суурьшлын харилцааг хүмүүсийн тогтоосон дүрэм журам, гэрээгээр зохицуулж болно. Тэнд хаана хашаа, гэр байшин барих, зам харгуй яаж явах, ямар баялгаа яаж ашиглах хамгаалах, юу нь хувь хүний, юу нь нийтийн эрх ашиг болох бүх л харилцаа байдаг. Иргэд ингэж сурвал эрхээ ч хамгаалж, үүрэг хариуцлагаа ч үүрч чадна. Иргэдээ хамгаалсан ийм дүрэм хамгийн сайн хэрэгжинэ.
Зарим хуулийн хэрэгжилтээс замын дүрэм арай дээр байдаг гэдэг. Дүрэмгүй амьдрал утгагүй. Сум, суурин бүрийг дүрэмтэй байхыг төрөөс дэмжих хэрэгтэй. Та нар иргэншсэн аль нэг оронд очоод “манай хот аймаг, сум, тосгон дүрэмгүй” гээд хэлээд үз. Нэг л хариу сонсох байх. “Жинхэнэ зэрлэгүүд” гэсэн. Ардчилсан, иргэншсэн орон юм бол бид иргэдийнхээ гарт ингэж иргэнших, иргэд өөрсдөө өөрсдийнхөө амьдралыг зохион байгуулах эрхийг нь өгч аргыг нь зааж туслах ёстой. Болж өгвөл таарсан санхүүгийн дэмжлэг бүр нүдээ олно.

Иргэддээ иргэншсэн соёлтой байдлаар амьдрах боломжийг нь эдлүүлэхийн тулд эхлээд үндсэн хөрөнгийн татварын хувь хэмжээг уян хатан тогтоож тэр мөнгөө олж авах эрхийг нь тэдэнд өгчих. Орон нутгийн захиргаанд нь зарим зардлаа тэндээс санхүүжүүл гэж ч хэлж болно. Тэд хүн унтдаг байр байтугай, нохой хэвтдэг хайрцгийг хүртэл бүртгээд татвар авна. Том хөрөнгөтэй нь том байшинтай нь өндөр, бага хөрөнгөтэй нэг амбаартай нь бага л татвар төлнө. Байршлаар нь татвараа тогтоочих. Тухайлбал Улаанбаатарын төв, ашигтай байршилтай үнэтэй өндөр байшинтгууд өндөр татвар төлөг. Зах руу болоод, хэн ч сонирхдоггүй газар хөрөнгөтэй бол билэгдлийн шинжтэй татвар төлөг. Сургууль, эмнэлэг спортын барилгууд татвараас чөлөөлөгдөг. Зөвхөн ийм бүртгэл, ийм систем бүрэн ажиллаад эхэлбэл хотын төвлөрөл түгжрэл, авлига хүнд суртал тойрсон олон ужиг асуудал өөрөө шийдэгдэнэ. Орон нутаг, хүмүүс удирдлага нь татвартай мөнгөтэй харьцаад ирэхээр хариуцлагатай болно. Асуудлаа өөрсдөө шийднэ. Төв рүү, дарга руу харж бухимдахаа байна. Би асуудлын шийдлийг ингэж харж байгаа.
Төрийг тойрч, засаг захиргааны нэгжийг тойрч асуудал төлөвлөхөө боль. Бүхнээ хүн тойрч төлөвлө. Засаг даргын Тамгын газар бол Засаг даргад үйлчилдэг газар биш. Иргэдэд үйлчилдэг Засаг даргын үйлчилгээний газар. Цаашдаа бид засаг даргаас захирагчийн тогтолцоо руу, засаг захиргааны нэгж, төрийн төв байгууллага тойрсон тогтолцооноос хүн тойрсон, иргэнээ тойрсон, тэдэнд үйлчилдэг тогтолцоо руу шилжих хэрэгтэй. Төр, засгийн бүх байгууллага, хууль шүүхийн байгууллага ч энэ тогтолцоо, энэ тойрогт орох хэрэгтэй. Асуудлыг ингэж харвал бид биесээ асуудал гэж харахаа болино. Хэн нэгний барьцаанд байгаа юм шиг ядаргаатай, яршигтай байдлаар ажиллаж амьдрахаа болино.

Эрхэм гишүүд ээ!

Ам нээвэл уушиг нээ гэдэг. Та нараас би МАХН, АН-ын 2008 оны 09 дүгээр сарын 12-ны өдөр байгуулсан “Хамтран ажиллах гэрээ”-г олж авч үзэхийг хүсье. Анх ямаршуухан бодол байр суурьтай, юу бүтээж ямар асуудлууд шийдэх гэж хамтарснаа харцгаа. Одоо хүртэл хүчин төгөлдөр энэ баримт бичигт хүмүүсийн хүсэн хүлээгээд байгаа нилээд зүйлийн санаа ажил хэрэг болохоор туссан байгаа. Ойрын 10 жилд Монгол Улсын үндэсний нийт бүтээгдэхүүн жил бүр доод тал нь 10 хувиас доошгүй өсөж магадгүй байна. Монгол Улсад мөнгө хурц асуудал биш болох нь. Харин тэр мөнгө хэний сайн сайхны төлөө зарагдах нь асуудал. Гэхдээ энэ боломжоос манай ард иргэд л хожих ёстой. Бид хүндээ хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Юуны түрүүн иргэнийхээ эрүүл мэнд, боловсролд хөрөнгө оруулалт хийе. Шаардлагатай байгаа сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэгээ барих, засвараа хийх мөнгийг нь өгье. Энэ ажлыг орон нутгийн иргэд, аж ахуйн нэгжээр нь хийлгэе. Хөвсгөлийн нэг суманд эмнэлэг барих тендерийг тэнд байгаа иргэд, аж ахуйн нэгж мэдээгүй байхад Улаанбаатарт нэг компани авсан байдгийг зогсоо.
Монголын алс хязгаар хөдөө нутаг эзгүйдээд хүмүүсийн ажил амьдрал дордоод байгаа нэг л шалтгаан бий. Тэнд ажлын байр бий болгодог, хүмүүс ажилтай, орлоготой болдог тэр бизнесийг нь төвөөс дэмжихгүй байна. Орон нутаг, алс хязгаарт бизнес амиллахгүй байна. Тэнд мөнгө очихгүй байна. Боломжийг нь бүрдүүлэхгүй байна. Монголд мөнгө дагасан амьдрал яваад байна. Мөнгөө дагаад эрх мэдэл нь төвлөрөөд байна. Мөнгөө иргэд рүүгээ, орон нутаг руу шилжүүл. Мөнгөө дагуулаад эрх мэдлийг шилжүүл. Монголд байгаа 5 төгрөг тутмын 5 төгрөг Улаанбаатарт яригддаг биш 5 төгрөг тутмын 4 төгрөгнийх нь хувь заяа орон нутагт шийдэгддэг байг. Мөнгө, эрх мэдэл дагасан төвлөрсөн завхрал, түүнийг дагасан бухимдал, муу хэл ам ч сарнина.

Хэдэн оюутнаа цалинтай болго. Эмч, багш нараа бүгдийг нь байртай болго. Тэр байраа тухайн эмч, багшийн байгаа суугаа газрынх нь хүмүүс, аж ахуйнууд бариг. Мөнгө байгаа. Мөнгийг нь өг. Жил бүр Монголд монгол хүний хөгжил, Монгол улсын нэр хүндэд хамаатай нэг том бүтээн байгуулалт хийе. Нэг жил стадион баръя. Нөгөө жил номын сан, театр баръя. Бас спортын иж бүрэн ордонгууд баръя, эмнэлэг сургууль, цэцэрлэг, дотуур байр баръя. Түүх дурсгалаа дээдэлсэн цогцолбор баръя. Энэ жилээс эхлээд нэг нэгээр нь төсөвт суулгая. Наад зах нь энэ жил бүгдийнх нь зургийг чанартай хийх мөнгийг суулга. Ингэж мөнгийг цөөн хүнд сурталтнуудын халаасанд биш хүмүүсийнхээ сайн сайханд зарцуулж байж Монгол улс хөгжинө, дэвжинэ. Удахгүй Их Хурал төвлөрсөн төсвийн хэлэлцүүлэг хийнэ. Манай төр засгийг шоолдог баалдаг олон шог үзэгдлийн үндэс энд байдаг юм. Нэг л их буян амалсан, ард түмнээ бодсон яриа өрнөнө. Бас биесээ буруутгана. Үүрэг өгнө. Хууль тогтоол батална. Удахгүй сайхан болно гэж ярина. Гишүүд засгаас юу шаардахаа мэднэ. Засаг яаж аргалахаа мэднэ. Зальжин сайд нь хаана ямар мөнгө нууснаа, яаж ашиглахыг нь хэлж өгнө. Төсвийн хэлэлцүүлгээс сайн зүйл, том дэвшил хүлээхэд хэцүү. Хориг тавиад ч үг сонсох биш. Гэхдээ та нарт нэг юм хэлье. “Улсын мөнгө идчих бий” гэж эх эцэг чинь, сонгогч иргэд чинь санаа нь зовж ярьж байдгийг сонсоорой.

Увсын Түргэн сумын хүн эмнэлгийн тэрэгний хэдэн дугуй ирэх жил хагарах, түүнийг яаж нөхөх, сэлбэх тухай энэ танхимд ярихаа боль. Ийм ярианаас ард түмэн залхаж байна. Төсвийг төвлөрүүлж төлөвлөж байгаа, хувиарлаж байгаа нэрээр ил далд төсвөөс, ард түмнээсээ хулгай хийхээ Их Хурлын гишүүд өөрсдөөсөө эхэлж зогсоо. Тэр ярих, хувиарлах, зарцуулах, хянах эрхийг нь иргэддээ өг, орон нутагт өг.

Ард түмэндээ, эд баялагтаа ч эзэн, эрх үүрэгтээ ч эзэн байх боломжийг олго. Эрдэнийн хувиа эзэмших эрхийг нь иргэддээ нээж өгөөрэй. Энэ бол мал, газар, орон сууцны хувьчлалын дараахь иргэн хүн хамгийн чухал өмчдөө эзэн байх боломж юм шүү.

Монгол оронд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн боловсруулдаг нийлүүлдэг орчин цагийн тогтолцоо бүрдүүлэх рүү хөрөнгө хий. Малчид, иргэдийнхээ хоршиж ажиллах боломжийг нээ, урамшуул. Хөдөө хотгүй иргэдийг үнэ хөөрөгдсөн ченжүүдийн гараас салга. Ирэх оны өдийд гэхэд ажил хийе гэж хүссэн Монгол Улсын иргэн бүр ажилтай болсон байх ёстой. Цаашдаа иргэддээ төр нэг бодлогыг тодорхой зарлая. “Та ажил хий, ажил хийсний чинь төлөө мөнгө өгье” гэж хэлье. Иргэн хүн ганц нэгээрээ ч, нийлээд ч ажил хийж л байгаа бол мөнгө авдаг байг.

Монгол улс нийгэмдээ шударга ёсыг бэхжүүлэх, иргэдээ эрх мэдэлжүүлэх, ардчиллынхаа чанар чансааг сайжруулахад мөнгө зарах цаг болсон. Цаашдаа төрийн байгууллагын төсвийн санхүүжилт багасаж, төрийн бус байгууллагын төсвийн дэмжлэг өсөх ёстой. Нийтэд тустай үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааных нь зардлыг төр өгөх хэрэгтэй. Зүүн аймагт гараад байгаа шүлхий өвчний асуудлыг шийдэхийн тулд тэнд байгаа төрийн бус байгууллага, иргэдийн санаачлагыг төр дэмжиж тэр их мөнгөнөөсөө өгч, үр дүн шаардсан бол өөр дүр зураг харагдах ч байсан байж магадгүй. Манай төр улаан гараараа өвчин, зовлонтой тулж хүнд ажил хийж байгаа иргэддээ гар татдаг атлаа, чанаргүй бүтээгдэхүүн, вакцин шахагчдыг уралдуулж мөнгө цутгах юм.

Иймэрхүү увайгүй үйлдлийг хүмүүс хараад үзэн ядаж байна. Өнөөдрийн төрийн ачааны 80 хувийг манай иргэд, иргэдийн үүсгэл санаачлагын байгууллагууд үүрээд явж чадна. Төрийн хийж чадаад, оролцоод байгаа ажлыг иргэдээ хийж чадахгүй гэж хардаг төр бол харалган төр. Энэ байдлыг өөрчлөх хуулийг би санаачилна. Дэмжиж өгөөрэй.

Жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих нь чухал гэж манай засаг ойлгожээ. Ингээд түүнийг дэмжих төв байгуулжээ. Төв байгуулах мөнгөө гаргасан атлаа, төвийн үйл ажиллагааных нь зардлыг хэмнэж гар татжээ. Түүний оронд жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих төв байгуулахыг иргэддээ уриалаад сайн чанартай үйлчилгээ үзүүлж байгаа төвд нь шалгуур тогтоогоод үйл ажиллагааных нь зардлыг төрөөс өгчих.

Би төрийн нэр хүнд нийгэмд унаж байгаад Та бүхэнтэй адил санаа зовж байна. Төр өөр аргаар ажиллаж болно. Төр нэр хүндтэй байж болно. Тийм боломж байна, тийм шийдэл байна гэдгийг л би хэлээд байгаа. Иргэддээ, үүсгэл санаачлагынх нь болон мэргэжлийнх нь байгууллагууддаа төр засаг ажил өгөхгүй бол тэд ажил хийж сурахгүй. Манай нийгэмд хариуцлагын тогтолцоо, иргэншсэн харилцаа тогтохгүй. “Бизнесийн орчинг сайжруулах жилд” бизнесийн орчин муудаж байгаа тухай Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимаас мэдэгджээ. Бодит байдал ийм л байна.
Э.Бат-Үүл гишүүн 2 жилийн өмнө ярьж байсан. Манай авлигачид өнгөрсөн хугацаанд ард түмэндээ очих байсан 3 тэрбум долларын хөрөнгө завшжээ. Энэ бол 40 жил Монголын бүх хүүхдэд өгөх мөнгөтэй тэнцэнэ гэж. Хэрэв төрийн энэ хүнд суртал нүсэр бүтцийг өөрчлөхгүй бол ойрын жилүүдэд авлигач төр, түшмэдүүддээ төлж ирсэн монголын ард түмний төлбөр олон дахин өснө шүү.

Төр улсынхаа бүх ажлыг хийх албагүй. Иргэд нь ажлаа хийдэг, төр түүнд үйлчилдэг л байх ёстой. Ингэх юм бол төр өөрөө 5 тэрбум төгрөгний ээмэг барьчихсан мал руугаа гүйж явах хэрэггүй. Гэтэл сумынх нь эмнэлэгт боломж байхгүй учир малчин шингэнээ барьчихсан шинжлүүлэх гээд аймгийн төв рүү явж байна. Хаана хэнд хөрөнгө мөнгө хэрэгтэй байгаа нь эндээс харагдаад байгаа юм.
Төрийн олгодог бүх зөвшөөрлийг олгох, цуцлах эрхийг мэргэжлийн болон иргэдийн үүсгэл санаачлагын байгууллагад өгчих. Тэдэнд төрөөс тавих шаардлага, стандартын тухай сургалт явуул. Үйл ажиллагааных нь зардлыг төр тодорхой, ил тод шалгуурын үндсэн дээр өг. Маргаашаас эхлээд төрийн тэр эрх мэдэл тойрсон авлига, хүнд суртал алга болно. Монголын ажил хэрэгч хүмүүс, иргэд төрдөө баярлана. Төрийн нэр хүнд өснө. Төрийн стандарт, ил тод шалгуур нь хөгжлийн хөшүүрэг болж хувирна. Монгол улс эрх ашгаа тухайн ажил үүрэг гүйцэтгэж байгаа иргэдээрээ, тэр шударга шалгуур стандартаараа дамжуулаад хамгаалчихна, илэрхийлнэ. Төрийн үйлчилгээ, нэр хүнд бүх газар сайжирна. Иргэдийн эрх ашиг хангагдана. Аюулгүй байдал хангагдана.

Ноднин 2010 оны төсвийн тодотгол хэлэлцэх үеэр Д.Дэмбэрэл дарга парламентын сэтгүүлчдийн нэрлэснээр “бүсээ чангалах” захирамж гаргаж байсан. УИХ-ын гишүүн Ч.Улаан тэргүүтэй ажлын хэсэг гарч төсөвт байгууллагуудын орон тоо, зардлыг танах, дэд сайдууд, яам агентлагийн давхардсан орон тоо албан тушаалтнуудыг цомхотгох тухай санал ч гарч байсан. Нөгөө найр тавьсан, хяналтгүй засаг нь түүнийг хэрэгжүүлэхээс зүрхшээсэн. Одоо бүр “Монгол мал” хөтөлбөрийн дагуу мянга мянгаар нь төрийн албан хаагчдын тоог нэмэх эсрэг саналыг Засаг гаргаж байгаа сурагтай. Дэлхий даяар засгийн газрууд төрийн албыг цомхон болгох зоримог шийдвэр гаргаж байхад манайх яаж байна!

Ер нь манай Засгийн агентлагууд дотроос Тагнуул, цагдаа, хилийн цэрэг, зэвсэгт хүчнээс бусад төрийн агентлагуудын бүтэц санхүүжилтийг орвонгоор нь өөрчилж, тэдгээрийн олонхи нь мэргэжлийн холбоод, нийгэмд үйлчилдэг иргэдийн байгууллагуудтай өрсөлдөж үйл ажиллагааныхаа зардлаа төрөөс олж авдаг, эс чадвал татан буугдах зарчимд шилжих ёстой. Төрд өөрт нь байгаа төсвөөс санхүүждэг бүх үйлчилгээ гэрээнийх байж болно. Хэрэв энэ удаагийн Их Хурал, Засгийн газар төрийн байгууллагуудын бүтэц, санхүүжилтэд эрс өөрчлөлт хийж амжимгүй бол тэр тухай хуулийг нь гаргаад 2012 оны 7 дугаар сарын 1-нээс хэрэгжүүлж болно. Нийгэм, төр, хүмүүстээ уг өөрчлөлтөд бэлдэх ийм хугацаа өгье.

Төсөв, төрийн байгууллага гэснээс Хөрөнгийн бирж, МИАТ хоёрынхоо асуудлыг хурдан шийдээрэй. Монгол улсад нээгдэж болох олон боломжийн хаалгыг энэ хоёр байгууллага тагласаар байна. Мөн 5 дугаар цахилгаан станцаа хурдан барьж эхлэхгүй бол эрчим хүчний ноцтой дутагдалд бид орж магадгүй байна. Манай Их Хурал, Засгийн газар өнөөдрөөр парламентын 20 жилийн хүндэтгэлээ өндөрлөөд, маргаашаас ирэх 20 жилийн улс орныхоо хөгжлийн суурийг тавьж эхлэхийг хүсье. Үүнд зориулж би түрүүчийн зарим санааг хэллээ.

Хөгжиж байгаа орнуудад ойрын жилүүдэд нэг хүндрэл бий болох нь. Арай гэж хөл дээрээ зогсож ядаж байгаа дундаж анги, амьдралаа болгоод байгаа иргэдэд ирэх ачаалал нэмэгдэх нь. Хамгийн ашигтай бизнесийг төр засаг эсвэл үндэстэн дамнасан корпорациуд хийх нь. Харин хамгийн өндөр хүүтэй зээл, хамгийн үнэтэй мөнгө, хамгийн ашиггүй ажил жирийн иргэдэд, үйлдвэр үйлчилгээ, жижиг дунд бизнес эрхлэгчдэд ноогдох нь. Өрмийг нь төр, гадныхан хоёр хамтарч хамж, хусмыг нь ядуу жижгүүд булаацалдах нь. Ингэж нийгмийн хөгжил дэвшил, тогтвортой байдлыг бүрдүүлэгч дундаж анги төр том аж ахуйнуудад хоёр талаасаа шахагдаж агших нь. Энэ бол баялагтай бөгөөд нээлттэй ядуу буурай, хөгжиж байгаа орнуудад тохиолдож байгаа шинэ асуудал. Үүнийг бид онцгой анхаарч, үндэснийхээ хууль тогтоомж, бодлогодоо тусгах хэрэгтэй. Энэ үгийг би Европын төв Брюселльд сарын өмнө хэлсэн. Одоо энэ танхимд хэлчихье.

Эрхэм гишүү дээ!

Би үгээ сайн мэдээгээр өндөрлөе. Саяхан ОУВСангийн төлөөлөгчид надтай уулзсан. Манай оронд валютын сангийн хөтөлбөр иж бүрнээр амжилттай хэрэгжиж дууссан тухай мэдээлсэн. Монголын энэ амжилт манай бүс нутагт, өнгөрөгч хориод жилд шилжилт хийсэн улс орнуудын дотор ч ховорхонд тооцогддог юм байх. Юу ч болов Монголчууд улс орныхоо цаашдын хөгжлийн асуудлыг олон улсын санхүүгийн байгууллагын хөтөлбөр туслалцаагүйгээр бие даан шийдээд явах чадвартай болсон гэдэг үнэлгээ бол яах аргагүй сайн мэдээ.
Өөрөө өөрийгөө толгой даагаад аваад явах чадавхи манай нийгэм, эдийн засаг, хувийн хэвшил, мөнгө санхүүгийн орчинд бүрэлдэн бий болж байна. Ойрын өдрүүдэд тэрбум доллараар тооцогдох хөрөнгө эргэлдүүлэх боломжтой хувийн аж ахуйн нэгж манай улсад гарч ирж байна. Шалгуур өндөртэй олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагаас манай үндэсний компаниуд дэмжлэг авч тийм стандарт түвшинд хүрсэн нь сайн хэрэг. Монголчуудын, ялангуяа манай залуу үеийнхний сэтгэхүйн цар дэлхийн дундажаас дутахгүй болжээ. Ирээдүйдээ итгэх, өөртөө итгэх, амжилт дэвшилд хүрэх хүмүүсийн урам зориг итгэл нэмэгдэж байна. Спортын, бизнесийн, урлагийн шинэ шинэ амжилтууд сонор мялаах боллоо. Хамгийн гол нь монголчууд шинэ сонголтынхоо 20 жилийн өндөрлөгт гарчихаад амжилт ололт, алдаа дутагдал, зовлон бэрхшээл, тэдгээрийн шийдэл гаргалгаа, шинэ шинэ боломжуудын тухай зовхи өөдрөг хэлэлцэж байна.

Би улс орныхоо, ард түмнийхээ ирээдүйд итгэлтэй байна. Манай орны бүх сайн сайхан, хөгжил дэвшлийн баталгаа бол эрх чөлөө, шударга ёсыг эрхэмлэгч Монголын ард түмэн. Өөрийн хүч боломждоо итгэсэн, нийтлэг үнэлэмж эрх ашигтай, чөлөөт нийгмийн мөн чанарыг мэдэрсэн, тэнд байх байр сууриа таньсан хүмүүс бол манай нийгмийн хамгийн том хүч. Тийм ард түмний өмнө ямар ч хүнд суртал, ямар ч мугуйд албан тушаалтан, бурангуй систем хүчин мөхөсдөх болно.

Анхны ардчилсан байнгын ажиллагаатай парламент үүсэн байгуулагдсаны түүхт ой тохиож байгаа энэ өдрүүдэд би Монгол улсын төрийн тэргүүний хувьд нэг дүгнэлтийг нүүр бардам хэлж чадна. Энэ бол “Монгол улсад парламентат ёс төлөвшин тогтож чадлаа. Парламентат ёс бол монгол түмний нийтлэг эрх ашигт нийцтэй болох нь нотлогдлоо. Парламентын ардчилал нь иргэдийн төлөөллөөс иргэдийн оролцоогоор улам төгөлдөршинө” гэсэн дүгнэлт юм.

Монголчууд төрт ёсны ариун баялаг уламжлалтай. Тэр тусмаа “бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй” гэдэг иргэнлэг, шалгагдсан зарчимтай. Монголын тулгар төрийн 2220 жилийн ойг бид ирэх 2011 онд тэмдэглэнэ. Бид тулгар төрийнхөө мянганаар тоологдох түүхийн сүүлийн 20 жилийн тухай энэ өдрүүдэд хэлэлцлээ. Ард түмэндээ амжилт хүсье.

Монголын тулгар төр мөнх орших болтугай.

2010.10.20.

Хурц

2010-10-13T11:55:00.005+09:00

Монгол орон мундаг тагнуулчтай, муу удирдагчтай юм байна. Ийм дүгнэлтийг сүүлийн саруудад хийж болж байна. Чи тагнуулдаад, бариад ир гэдэг харин дараа нь тагнуулчаа гадныханд барьж өгдөг дэлхийн хаана ч байхгүй сонирхолтой тогтоцтой ажээ. Монголын тагнуулчид сайн тооцож чаддаг, хулгайлж ч дөнгөдөг. Хулгай хийсэн газар нь Европ!!! Сийрэг ухаантай, аливаа зүйлийг МОНГОЛЧИЖ чаддаг авъяас Монголчуудад бий. Угаасаа Монголчилох үзэгдлийг Монголчуудаас өөр хэн хийгээ аж. Гэхдээ энэ бүхэнтэй хамаатайгаар, мөн хамааралгүйгээр нэгэн зүйл нуугдаж байна. Нуугдах юу байхав нуугаад байна л даа. Монголын тагнуулч байсан Хурц гэдэг хүн Англид баричлагджээ. Яахав тагнуулч байжээ гэж хэлсний учир төрийн бас чамлахааргүй албан тушаалтай, айлчлал хийж байгаад баригдсанд оршино. Үнэндээ тагнуулч хэвээрээ ч юм билүү хэн мэдлээ. Англичууд барьснаар мартагдсан асуудал сөхөгдөв. Хүний хулгайн хэрэг сөхөгдөхтэй зэрэг, хүн амьний хэрэг, хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг ч дагаж сэргэв. Хүн амьний хэрэг нь улс төрийн аллага гэх С.Зориг агсны хэрэг. Хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг гэгч нь дээрх аллага илрээгүй, жил бүр яригддаг болхоор, илрэх битгий хэл зөв гольдролдоо ороогүйгээс энэ хэрэгт холбогдож шалгагдан байгаад шал өөр хэргээр шүүн таслуулсан хэлмэгдсэн хэрэг билээ. С.Зоригийн хэргээр яллагдаагүй ч энэ л зүйлээс болж ороогдсоноос нас барсан хүн.

Монгол хүмүүс гэж тун ч хүн муутай улс юм. Нэг хэсэг Хурц гэж шуугиснаа шүүх хурал нь 11 сар хүртэл хойшлогдсон гэмэгц тэр хүртэл нь мартахаар шийдэв. 10 сарын 2 нь болж С.Зоригоо дурссан ч маргааш нь энэ хэргийг мартав. С.Зориг, Хурц зэргийн хэрэг, асуудал үүсэн байхад энэ хэргээс л болж амиа алдсан МОНГОЛ УЛСЫН ИРГЭН Энхбат хэмээх хүнийг дурссан нь тун цөөн. Бид ийм л хүмүүс...

Тун амиа бодсон талаас нь харъя л даа. Энхбат биш чи өнөөдөр харь оронд амьдарч байхад чинь, хулгайлж авчраад эрүүдэн шүүгээд хүчээр хэргийг чинь хүлээлгэсэн бол ямар байх вэ. Энхбат та хоёрын дунд ямар ялгаа байна? Тэр биш чи байсан бол, түүний дараа чиний ээлж болвол...

Үүнээс дээгүүр бодвол бидэнд хүн чанар байгаа болвуу? Арьсаа хамгаалсан бэртэгчингүүдээр толгойлуулсан, бид хаашаа явж байгаа вэ?

МАСЗХ=НАМЗХ

2010-09-27T13:24:00.004+09:00

МАСЗХ гэх МАХН-ы доорх залуучуудын байгууллага байх. Энэ байгууллага яагаад өнөөг хүртэл амь бөхтэй оршоод гишүүнээр тасардаггүй юм болоо гэж боддог юм. Алга болох, татан буугдах хэд хэдэн ноцтой шалтгаанууд гарч ирсээр атал намын доор байдаг гэх халхавчаараа оршсоор байдаг. Энэ талаар нэг бичье гэж бодоод байтал энэ байгууллагын талаарх дахин таагүй мэдээ гарчээ. МАСЗХ маань НАМЗХ гэж нэрээ сольсон билээ. Удирдах зөвлөл, дарга нар нь өөрчлөгдөж намын удирдлагын улыг хэн сайн долоох вэ, тэр цаашаа дэвшинэ хэмээх уралдаан цааш үргэлжилсээр...

Залилан, хүн амины хэрэг гэх мэтээр гэмт хэргийн ертөнцөд байраа эзлэн буй, мөн нийгэм дэхь нэр хүндээ овилгогүй залуус, унхиагүй үйл ажиллагааны буянаар үгүй хийдэг энэ байгууллага оршин байх хэрэг байна уу гэх бодол эдэнтэй холбоотой таагүй мэдээ бүрт дагадаг. Гэхдээ яагаад оршин байдаг, яагаад шинэ гишүүнээр тасардаггүй нь ч тодорхой. Угаасаа цааш явах замын гараа нь энэ холбоо болохоор тэр биз. Үнэнч, намынхаа төлөө юу ч хийхээс үл буцах, жагс гэсэн газар нь жагсаж, өг гэсэн ярилцлагын өгч, өргө гэсэн хандивын өргөдөг хүн хаа ч хүрж чадна. Өргөх хандив нь өөрийн халааснаас гарахгүй ч байсан болно. Учир юу гэвэл байгаа мөнгөө, зээл аваад, хүнээс гуйгаад юу ч гэсэн өгчих дараа нь харин албан тушаал авна, иднэ ууна ашгаа хүртчинэ. Уучлаарай гэхдээ үнэн нь энэ. Би энэ холбоонд үнэхээр Монголын залуучуудын топ төлөөлөл бий гэж хэлж чадахгүй. Улсаа худалдаж чадах, ханасан үнэ өгвөл зарахгүй гэх зүйлгүй хүмүүс цугласан хүмүүсийн олонлог гэж хардаг. ЭБ гуай энэ байгууллагыг хөл дээр нь босгосон доо хөөрхий. Тэр хүний хийж өгсөн үйл ажиллагааны системээр өнөөг хүртэл явж буй. Өнөөг хүртэл тэр замаар нь явж буйдаа ч одоог хүртэл амьдраад буй. Аугаа хүн юм даа тэр хүн, аугаа байгууллага юмдаа энэ байгууллага.

Жийлцээн

2010-09-22T14:58:00.002+09:00

Ардчилсан нам орон дотроо хөрвөөх болжээ. 12 оны сонгууль дөхсөнийг хэлэхүү. Хөрвөөж байснаа сүүлээс орон дотроо жийлцэж эхлэх шивдээ. Үүл гишүүн нийтлэл бичихээсээ хэрүүл хийх нь ихсэж Эрдэнэ тэр хоёр хэвлэлээр муу муухайгаа сайхан дуудалцав. Эндээс Эрдэнэ олон дайсантай, олонд нэргүй нэгэн бололтой. Бат-Үүлийн араас Баабар нэмээд гөвөөд өгөв. Удсанчгүй Нийслэлийн ардчилсан намын хорооны хурал гэгч болоод Нийслэлийн намын даргаа унагав. 58 хүн өгснөөс 60 саналын хуудас гарч ирсэн гэх чимээ чих дэлсэх. Түвдэндорж гэх нөхөр ганцаар гарч ирэн ялж ч байх шиг. Цөөхүүлээ цуглаад булагнаад дуусгав бололтой. Хамгийн ардчилалтай нам гэх АН иймэрхүү маяг үзүүлдэг болсон бол хөөрхийлөлтэй л байна. Энэ жийлцээн, энэ хурган даргын суудлын араас хошуурах нь цаашид юунд хүргэж болох вэ? АН-ын дарга, нарийн бичиг, нийслэлийн намын дарга гурав хамгийн нөлөө бүхий хүчтэй алба бололтой. Нэгнээ унагаадаг, шаварт хутгадаг нь улс төрийн ёс ч энэ хагарал дараагийн сонгуульд өөрсдийн саналаа баллаж буйтай агаар нэг юм шиг. Энэ хагарал бутрал, фракц хоорондын мөргөлдөөн олигтой ямар ч үр дүнд хүргэхгүй. 12 онд МАХН 76-аас 72 суудал авч хүчрэх нь өнгөрсөн ч АН-ын энэ тоглолт эрчээ авбал МАХН нилээд өндөр амжилт үзүүлэх дардан зам нээгдэж байх шиг. Нэг нам хэт олонх болохын гашуун зовлонг бид хүртээгүй биш хүртэсэн ч мартаж чаддаг нь Монгол хүний зан билээ.

Цааш сонирхолтой зүйлс өрнөсөөр байх боловуу. АН нь зүүний нам болж, МАХН нь барууных болох бололтой хэхэ. Ногоон нам, Иргэний зориг нам том тоглолт хийхээсээ нэгэнт өнгөрсөн болохоор энэхүү сиймхийг ашиглаад нийгмийг хөдөлгөж чадах шинэ хүчин гарч ирвэл одоо л гурав дахь хүчин гарч ирэх боломж бий ч юм шиг. Магнай, Батзандан нар баахан мандаж байгаад УИХ-д нэр дэвших гэж байхад нь Элбэгдорж санал тавьж байсан гэдэг. АН-аас дэвшээч гэж. Мандаж явсан болохоор бараг салаавч өгөө биз. Дараа нь харин мөлхөж очсондоо. Арай өөр боломж, арай ухаалаг алхам хийж чадвал одоо 30 гарж яваа залуу хүмүүст боломж үүсээд байх шиг. Гэхдээ удахгүй хорьтнууд гуч хүрэх үе ирнэ. Тэр үед юм юм л дуулдах вий.

Боржигин овгийн их нагац Буриад түмэн

2010-09-16T22:00:00.002+09:00

http://boldsaikhan.niitlelch.mn/

Монгол угсаатны олон овог аймаг дотроо хэзээний л илүү сэхээлэг, ажилсаг зангаараа буриад түмэн “Алтаргана” наадмаа сайхан хийж өндөрлөлөө. Харин энэ жил монгол төр ухаалаг байж энэ наадмыг илүү хүндэтгэлтэй дээдэлж дэмжсэн нь сайн цаг айсуйн шинж ч юм болов уу даа. Гурван улс, олон газрын буриадууд манай Ерөнхий Сайд наадмыг нээж, боловсролын яам хамтарч хийсэнд тун ч талархалтай байх шиг. Цааш цаашдаа ч гурван улсад хуваагдан зовсон зуун жилийг амсан өндийж байгаа монгол түмний хувь заяаны нэгэн тусгал болсон буриад түмний наадам зөвхөн наадам төдий биш амьдрал, ажил хэрэг, соёл хэлний их нэгдлийнх нь зөв эхлэл болох буйзаа. Анх буриад дууны наадам гэж эхэлсэн энэ наадам монголын бусад овог аймгийнхны хувьд үлгэр дууриал ч болж байна.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ дарга, хууль зүйн сайд, ерөнхий прокурор, Монгол Банкны ерөнхийлөгч нь ойрад хүмүүс. Дөрвөн Ойрад бол монгол угсаатан доторхи хамгийн хүчирхэг овог аймаг, улс явсан түүхтэй. Буриадаас дутахгүй хуваагдаж, таслагдаж, хядуулж цөлүүлөхийн зовлонг амссан. Мандан босохын цагтаа ч төв Азийг тэр чигээр нь тэргүүлж явсан төр улсын түүхтэй их түмэн. Тэгэхээр тун удахгүй “Алтаргана”-с дутахгүй, илүү сайхан эв нэгдлийн, эргэж уулзахын, хамтран босохын их үйлс эхлэх буйзаа гэж бат итгэнэ.

Магад 2000 жилийн турш хүннү, сүмбэ, нирун, монгол угсаатанг тэргүүлж асан хунян, хуян, хаан, хиан,хиад овгийнхон 9-р зууны эхэн орчимд солигдож шинэ “боржигин” буюу “хиад боржигин” овог үүссэн. “Монголын нууц товчоо” бол 282 зүйлд хувааж болохоор зохиол байдаг. “МНТ”-ы 15% буюу 41 зүйл нь боржигин овог хэрхэн үүссэн тухай бичлэг юм. Ази, Европийн том том улс гүрнүүдийг олон жилийн хүнд дайнаар буулган авсан, эсвэл дэлхийн түүхийн голдригийг өөрчлөх асар том тулаануудын тухай ганц нэгхэн өгүүлбэр төдийгөөр товчлон бичсэн “МНТ” хэмээх их түүхэнд нэгэн их харуусал бий. Тэр нь боржигин овог-алтан ургийн эх түүх. Боржигин овгийг үүсгэсэн 2 хүмүүний нэг нь Хорь түмэдийн ноён Хорилардай мэргэний Ариг Ус хэмээх газар төрсөн үзэсгэлэнт охин Алан Гоо. Өөр нэг их олон хүний төрсөн газрын тухай эх түүхэнд ингэж нямбайлан заагаагүй. Буриад түмний үндсэн салбар болсон Хорь түмэд. Буриад охин Алан Гоо. Алтан ураг- хиад боржигиний дээд эх Алан Гоо. Тэгвэл нэгэн их харуусал гэж хэлэхийн учир нь Добу мэргэн анх ойд таарч бугын өрөөл гуяаар арилжин авч гэртээ зарах болсон малиг баягуд хөвүүний нэр түүхэнд үлдээгүй бололтой. Хиад боржигин овогийн дээд эцэг малиг баягуд хөвүүн. Нэр нь байдаггүй. Тийм ч учраас боржигин овог ихэд харуусч тэр хөвүүнтэй хамаатай өчүүхэн ч болтугай үг өгүүлбэр, үүх түүх болгоныг түүн авч “МНТ”-д бүтэн 40 зүйл болгон бичжээ. Боржигиний их харуусал. Лалын ертөнцийн төв байсан Багдадыг авсан их тулааны тухай хагас өгүүлбэр хайрласан мөртлөө Добу мэргэн ойд таарсан хөвүүнийг арилжсан бугын махыг хэнээс, хаана, хэрхэн, юу хэлж гуйж авсаныг хүртэл, хэр зэрэг их мах байсныг хүртэл бичнэ гэдэг арга барсан их харууслын шинж буйзаа. Хөвүүний нэр тодорхой бус тул малиг баягуд залуу, хорь буриад бүсгүй хоёрын бага хүү Бодончарын нэрнээс, магадгүй авгайлгаас нь боржигин овогийн нэр үүссэн байна. Хэрэв хөвүүний нэр түүхэнд үлдсэн бол түүний нэрээр монголын алтан ураг нэрлэгдэх байсан биз.

Буриад түмний нэр, түүх, Монголын дараа дараа үеийн түүхэнд олонтаа холбогддог. Гэхдээ хамгийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн үе нь ХХ зуун. ХХ зуунд монгол угсаатан тусгаар улс болох 100 шахам жилийн түүхэнд буриадууд хамгийн их нөлөөлсөн хүмүүс байсан. Анх 1870-д онд Санкт Петрбург хотод буриад Банзаровын санаачлагаар буриад халимаг хөвгүүдийн гимнази байгуулагдсан нь европ ул суурьтай боловсрол олсон анхны монголчууд байв. Тийм ч учраас чухам энэ оюутнууд дунд анхны тусгаар тогтнолын үзэл санаанууд эмх цэгцтэй бий болж халх, буриад, халимаг, барга руу чухам л энэ оюутнууд томилолт авсан мэт таран одож тусгаар тогтнолын үзэл санааг дэлгэрүүлсэн байдаг. Энэ гимнази ч оюутнууд нь христийн шашинд орохоос татгалзсаны улмаас татан буугдсан юм.

Дараахан нь Петр Бадмаевийн санаачлага, хувь хүний хүчтэй нөлөөгөөр Орос улс нь Гадаад Монгол, Өвөр Монгол, Барга-манжийг сонирхож алсдаа өөрийн бүрэлдхүүнд Төвд, Шинжааны хамт оруулж болох эсэхийг судлахын тулд тагнуул-эрдэм шинжилгээний экспедици илгээх болсон нь бараг 1990 онд л зогсох шивдээ. Одоогийн төмөр замын анхны зураг, төслийг ч аль 1890-д онд Петр Бадмаев л Оросын Засгийн Газар өргөн барьсан. Гэвч эцсийн эцэст олон жилийн санаачлагыг нь Оросын Ерөнхий Сайд Столыпин Думын индэр дээрэс: “энэ бол маш аюултай төлөвлөгөө байна. Оросын хэвлийд нийлсэн бүх монгол угсаатан нэг л өдөр хүчирхэг нэгдсэн монгол улс болон салан тусгаарлах болно” гэж зогсоож байсан гэдэг. 1919 онд анхны Нармай Монгол Улсын Төр буриадын нутагт байгуулагдаж тусгаар тогтнолоо зарлаж нийт монгол угсаатан: халх, ойрад, буриад, өвөрлөгчидөө дуудан засгийн газар, арми хүртэл байгуулж байсан. 1911 онд Монгол Улс байгуулагдахад ч гэсэн олон олон монгол угсаатан ирж хүчин зүтгэж байсны дотор буриадууд ихэнх байсан байдаг.

Цэвээн Жамсрано байгаагүй бол өнөөдрийн Монгол Улс байх байсан болов уу ч гэж би хаяа мунхаглан боддог юм. Анхны бага сургуулиудыг байгуулж, сурах бичгийг нь зохиож, багш нарыг нь бэлтгэж, Судар бичгийн хүрээлэн буюу ШУ-ы академийг байгуулж, үндэсний номын санг эхэлж, анхны банкууд багуулагдахад оролцож, үндсэн хуулийн эх зохиож, МАН ба МАХН-ыг байгуулж, олон улсын гэрээ хэлэлцээрүүдэд оролцож зөвлөж, ном зохиол бичиж орчуулж ер нь л Цэвээн Жамсрано голлон удирдаж зохион байгуулж соён гэгээрүүлж байгаагүй эдийн засаг, соёл, улстөрийн үйл явдал ХХ зууны эхний 30 шахам жилд ховор юм.

Яг адилхан нөхцөлд, бараг ижилхэн тооны хүн амтай ихэр юм шиг адилхан харагдах Монгол, Төвд хоёр зэрэг тусгаар тогтнолоо зарлаж харилцан элчин сайд солилцож, харилцан хүлээн зөвшөөрөлцөж байсан ХХ зууны эхэн үед энэ хоёр ард түмэн 100 хүрэхгүй жилийн дараа ийм тэнгэр газар шиг ялгаатай хувь тавилантай болох юм гэж хэн санах билээ. Олон олон хүчин зүйл байж болох авч би хувьдаа: 1. Монгол бол үеийн үед хэдэн мянган жил хүчирхэг тусгаар улс явж бусдыг манлайлж засаглаж явсан түүх, соёл, сэтгэлгээтэй үндэстэн 2. Төвдөд өөрийнх нь Цэвээн Жамсрано, Намнансүрэн, Цэрэнчимэд, Ханддорж, Дамбийжаа, Жалханз хутагт,Бодоо, Данзан, Чойбалсан, Амар, Гэндэн, Цэдэнбал, Зориг, Элбэгдорж, Баабар гээд олон баатад бүү хэл ядаж Ренчин, Чойном, Жанцанноров, Өлзийтөгс ч байсангүй гэсэн 2-хон учрыг л олж хардаг юм. Тийм ч учраас өнөөдрийн монгол ядарсан ч гэлээ тусгаар тогтнол, төр засаг, ардчилал, тэр бүү хэл дуурь, рок, сансрын нисэгч, сонгодог хөгжим, зүрхний мэс засал, цөмийн физикчид, генийн инженерүүдтэй улс шиг улс хүн шиг хүн яваа юм. Хүчирхэг, ухаалаг, сэтгэлийн хүчтэй хүний удам, ард түмний хойч үе хүчирхэг, ухаалаг, сэтгэлийн хүчтэй л байдаг.

Анхны тусгаар тогтнолын үзэл санааг түгээгчид, анхны хувьсгалчид, анхны орчуулагчид, анхны сэхээтнүүд, анхны эмч нар, анхны багш нар болох буриад түмний “Алтаргана” наадмын тухай тэмдэглэл маань их хадуурав бололтой. Гэхдээ аргагүй юмдаа. Буриадын зовлон-монголын зовлон, буриадын жаргал-монголын жаргал, буриадын амьдрал-монголын амьдрал. Гурван улсад хэрчигдэн төөрсөн буриад түмний хувь заяа монгол түмний жаргал зовлонгийн л нэг хэсэг, нэг тусгал. Харин ч тусгаар монгол улсдаа байгаа буриад түмэн маань сүүлийн нэгэн жаранд зовсон нь бага жаргасан нь их байх. Б.Бямбасүрэн, Н.Энхбаяр, С.Баяраас авхуулаад буриад хөвгүүд улс монголыг минь хүртэл удирдаж л явлаа. Сайхан байна. Сайн цаг айсуй. Дэлхийгээр нэг тарсан монгол угсаатан эх нутагтаа хуран чуулж, нийлэн наадаж, хамт амьдарч ажиллаж, ээлжлэн төр засгаа удирдаж улс монголоо сансарын хурдаар хөгжүүлэх болтугай. Тэр сайн цаг үтэр түргэн иртүгэй. Тэнгэр мэднэ.

Б.Болдсайхан эмч 2010-07-25

Жич: 1. “МНТ”-г одоогоор олон нийтэд хүртээмжтэй эх сурвалжуудаас хамгийн гол нь гэж үздэг. Мунхаг миний санахад монголчуудын үлдээсэн магад хэдэн мянган ном байдаг болов уу. Хүннү, Сяньбийн үед хэдэн зуун хүнтэй түүх, уран зохиолын том хүрээлэнгүүд ажиллаж байсан мэдээ сурвалж байдаг. Буддын сургаал анх Хор, Сог монгол угсаатан, Хүннүгээр дамжин Хятад Төвд рүү тархсан ч гэдэг. Хожмын Уйгар, Хятаны үеийн бичиг соёлын маш өндөр хөгжил магад хэдэн мянга байтугай бичиг ном туурвиж үлдээсэн байж таарна. Их монгол Улс, Юаний үед ч улс орон болгоны бичиг, шинжлэх ухааны эрдэмтэдийг ашиглаж хууль, түүх, шашин, орчуулгын том хүрээлэнгүүд ажиллаж зөвхөн түүх цадигаар гэхэд л хэдэн зуун боть ном зохиосон байдаг. Харамсалтай нь энэ олон мянган ном БНХАУ, Тайвань, лалын зарим орон: Ирак, Иран, Түрэг, Орос зэрэг улсуудын музей, сүм, номын сангуудад далдын далд байгаа болов уу. Ялангуяа Хятад, Тайвань, Орос эдгээр номуудыг гаргаж өгөх санаа ч байдаггүй биз. Хүний түүхэнд дайны хамгийн ухаалаг тушаал болох “номын санг нь эзэлж ав” гэсэн зарыг Юань улсын эсрэг боссон улаан алчууртаны бослогын удирдагч өгсөн байдаг. Дараа нь түүх соёл, гарал үүсэл, дүр төрхийг нь өөрсдөө зохион доромжилж, үгүйсгэж байхад амар гэж санаа биз. Одоо 21-р зуунд ч ийм аймшигтай хэдэн зуун, мянган жилийн алсыг харсан тушаал гарахгүй биз. Арга ч үгүй юмдаа. Монгол Хятад хоёр шиг тасралтгүй 4000 жил дайтсан түүх дэлхийд өөр байх биш.

Хар лам Кафаровын олсон “МНТ” бол Мин улсын түшмэд сайд нар нэг хэсэг монгол хэл, хууль, түүх шимтэн үздэг байсан тул монгол хэл сургах зорилгоор ханзаар галигласан аль нэг түүхийн номын л хуулбар галиг ноорог төдий байсан. Магад бүрэн ч биш байсан биз. Тийм галиг үсгийн ноорог төдий тулдаа Манжийн хааны номын сангийн ил хэсэгт хөглөрч байгаад хар лам Кафаровын нүдэнд өртөө биз. Тэрнээс биш харь орны, харь шашны ламыг юу гэж номын сангийнхаа үүх түүх эх сурвалж хадгалсан хэсэгт оруулж ном өгөх вэ дээ. Энэ ноорог галигийг гадагш алдсандаа том ч сургамж аваа биз. Дахиж монгол ном цухуйлгахаа больсондоо. Монгол Улс, монгол хүнд хэдэн мянганы агуу түүх соёлыг нь таниулж болохгүй, харанхуй бүдүүлэг нүүдэлчин байсан л гэж гүрдэх хэрэгтэй гэж санадаг биз. Лу “Алтан товч”, “Цагаан түүх”, “Гангийн урсгал”, “Богд баатар биеээр дайлсан тэмдэглэл”, “Судрын чуулган”, Жувэйнийн түүх, “Юань улсын судар”, “Абуль Газийн түүх”, “Бабурнами” гээд захаас нь тоочвол олон арваараа үлдсэн бусад эх сурвалжийг харахад хэдэн зуу, мянгаар тоогдох арвин их ном судраас сонгон хэрэглэж байсан шинж тэмдэг, уламжлал, бичгийн соёл хэнд ч илхэн мэдрэгдэж байдаг. Гээд яахав монголчуудын үлдээсэн их түүх, төр улсын тогтолцоо, дипломат ёс, бий болгосон үндэстэн улс гүрнүүд, барьж босгосон их хот балгад, нээлттэй худалдаа, шашин үзэл бодлын эрх чөлөө зэрэг бүтэн мянганы турш хүний түүхийг өөрчилсөн их ул мөр нь нүд дээр байгаа юм хойно. Цусаар нь монгол соёл, ген нь урссан монгол угсаатан ч гэсэн дахин сэргэн босох их замын эхэнд омог бардам зогсож л байна.

Долгорсүрэнгийн Дагвадорж: Асашёорюүгийн дайтай сумоч аугаа их Оросоос төрөөсэй билээ

2010-09-09T16:50:00.001+09:00

Сумо бөхийн их аварга Асашёорюү Д.Дагвадоржийн “Спорт Экспресс” сонинд өгсөн ярилцлагыг та бүхэндээ хүргэж байна. 1991 онд анхны дугаараа гаргаж байсан тус сонин өдгөө ОХУ, Латви, Беларус, Украйн, Казакстан, АНУ зэрэг 31 улсад хэвлэгдэн гардаг. Өдөрт 700,000 гаруй хувь борлогддог Оросын спортын хамгийн том сонин юм.

- Та өнгөрсөн хоёрдугаар сард зодог тайлах тухайгаа зарласан. Одоо таныг хэрхэн өргөмжлөвөл зохилтой бол?

- Урьдын адил ёкозүна. Би энэ цол өргөмжлөлийг хүртсэн нь маргаангүй шүү дээ.

- Ёкозүна та Москвад дэлхийн чөлөөт бөхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд ирээ юу?

- Тиймээ, Монголын Бөхийн Холбооны хүндэт Ерөнхийлөгчийн хувьд ирээд байна. 2008 оны Бээжингийн олимпиос манай жудогийн тамирчин Монгол улсын түүхэнд олимпийн анхны алтан медалийг авсан билээ. Одоо чөлөөт бөхийнхэн маань олимпийн аварга болоосой хэмээн би мөрөөдөж байгаа. Гурван ах минь гурвуулаа л бөх. Сумьяабазар ах маань Азийн аварга. Атлант, Сиднейн олимпод оролцож явсан. Одоо тэрээр Монголын Бөхийн Холбооны Ерөнхийлөгч.

- Та нэгэн үе мэргэжлийн сумогийн зодгоо тайлаад Олимпийн наадамд жүдогоор оролцох бодолтой тухайгаа мэдэгдэж байсан санагдана. Хүүхэд байхдаа жүдод бас амжилт үзүүлж байсан шүү дээ.

- Жүдо миний хувьд одоо сонин биш болсоон. Энэ төрлөөр Монгол Улс Олимпийн алтан медальтай болчихлоо. Мөрөөдөл минь өөрчлөгдсөн. Чөлөөтийн залуучуудаа дэмжихээр шийдсэн.

- Сумогоо тэгээд...?

- Сумод би хайртай л даа...Гэсэн ч чин үнэнээ хэлэхэд сумо миний хувьд нэгэнт туулж өнгөрүүлсэн амьдрал.

- Удахгүй сумогийн Мекка болсон “Кокугикане”-ийн ордонд үс авах ёслол тань болно. Ёслолын дампацу-сикид хичнээн хүн ирэх бол?

- Ёслолын арга хэмжээ аравдугаар сарын 3-ны өдөр болно. Энэ дампацу-сикид би Орос, Сингапур, АНУ, Тайваниас найз нөхдөө урьсан. Нийтдээ 12,000 хүн цуглана. Кокугикане ордон 12,000 хүний багтаамжтай. Энэ бол их чухал, сэтгэл хөдөлгөсөн арга хэмжээ юм. Сумогийн хүчтэй амжилтын замналтай бөхийн хувьд зодог тайлах, дэвжээтэйгээ салах ёс гүйцэтгэх ёслол маш чухал билээ.

- Таны үсийг авахаар хэдэн хүн хайч барих бол?

- 300-400 хүн. Үүнд ах маань, миний бүх найзууд, бөхчүүд орж байгаа.

- Хамгийн сүүлд таны үсэнд хүрч магег чинь тайрах хүн хэн байх бол?

- Миний дасгалжуулагч, багш байсан ояката Такасаго.

- Аравдугаар сарын 3-ны өдөр таньд ямар мэдрэмж төрөх бол?

- Хариулахад хэцүү асуулт байна. Миний амьдралд урьд өмнө нь иймэрхүү зүйл болж байгаагүй шүү дээ.

- Ёкозүна, та мэргэжлийн сумод 10 гаруй жил боллоо. Таны бодлоор Японы сумогийн холбоо хэддүгээр зуунаар амьсгалж байна вэ?

- Мэргэжлийн сумо гэдэг бол онцгой үзэгдэл. Япон үндэстний эртний барилдаан. Агуу сайхан соёл. Би яг л Япончуудын адил хүн боловч, төрж өссөн нутаг минь өөр. Эхэн үедээ надад мэдэхгүй зүйл их байдаг байсан. Гэвч би суралцая, төгөлдөршөе гэж хичээдэг байсан. Надад зааж өгөөсэй, намайг сургаасай гэж хүсдэг байв. Японд би өөр соёл, өөр хэл, өөр ус унд, өөр хоол, өөр хувцастай дасан зохицох хэрэгтэй болсон. Сумод үзүүлсэн миний амжилтыг үнэн голоосоо дэмжиж байсан бүх япончуудад би баярладаг. Ер нь японы ард түмэн гайхалтай бөгөөд маш авъяаслаг гэж би үздэг. Миний хувьд асар ихийг өгсөн Япон оронд чин сэтгэлээсээ хайртай.

- Гэхдээ таныг гадаадын цагаач хэмээн таагүй харьцах явдал лавтайяа тааралдаж байсан биз дээ?

- Тийм зүйл байсаан. Японд Орос оронтой адил эх оронч үзэл их хөгжсөн. Танай үндэсний спортын аль нэгэн төрөлд Монгол улсын иргэн Асашёорюү ирж өндөрлөгийг нь эзэлсэн бол хүмүүст тэр бүр таалагдахгүй шүү дээ. Манайд ч гэсэн Монгол үндэсний бөхийн барилдаанд Орос хүн аварга болвол тэр хүн рүү бараг чулуу шидэх байх. Сумо үүнтэй яг адил. Гэхдээ Япон хүмүүс арай илүү хүлээцтэй, арай илүү “интернационалч” юм. Чухам намайг дэмжиж байсан учраас би олон зуу, олон арван мянган өрсөлдөгчөө ялах эрч хүчийг олж авч байлаа.

- Сумод улам илүү амжилт гаргана гэж өөрийгөө үздэг байсан уу. Мөрөөдлөө, хийхийг хүссэн бүх зүйлээ хийсэн гэж бодож байна уу. Та 25 башёгийн түрүүг авсан. 30 гаруй түрүү авчих бололцоо байгаагүй гэж үү?

- Би бүх мөрөөдлөө биелүүлсэн гэж хэлж чадахгүй ээ. Гэхдээ надад харамсах зүйл алга. Намайг дэмжиж байсан бүх Япончуудад, дасгалжуулагч багшдаа, түүний эхнэрт, өөрийн гэргийдээ, үсийг маань засдаг үсчиндээ, дэвжээнийхээ дүү нарт туйлын их талархаж явдаг. Би ганцаараа бусдын дэмжлэггүйгээр ийм өндөр амжилтанд хүрч чадахгүй байсан. Мэргэжлийн сумод бүх мөрөөдлөө биелүүлэх боломж олдоогүйг би хувьдаа сайн зүйл гэж үзэж байна. Шинэ амьдралаа би тодорхой зүйлээр эхлэх ёстой байсан.

- Таны шинэ амьдрал таньд яаж төсөөлөгдөж байна вэ?

- Сайн дурын үндсэн дээр бусдад сэтгэл санааны дэм, хандив өгөх үйл ажиллагаа намайг даллан дуудаад байна. Хүүхдэд туслах явдал нийгэмдээ үйлчилж байгаа хэрэг юм. Хүүхдийн байгууллагуудад эмнэлгийн тоног төхөөрөмж авч өгсөн. Хүний эрүүл мэнд хамгийн гол зүйл. Энэхүү сайн санааны арга хэмжээгээ бусад орнуудад хүргэе ч гэж бодож байна. Мөн түүнчлэн ашгийн бус байгууллага үүсгэн байгуулсан. Москвад ирэхээсээ өмнө хичээлийн шинэ жилийн өдөр монголынхоо өнчин хүүхдийн төвүүдэд бэлэг хүргэлээ. Энэхүү өнчин хүүхдийн төвүүдийг Японы компаниуд дэмжиж ажилладаг. Би тэдгээр газрын ажиллагсадтай уулзаж ярилцсан. Би ёкозуна цол авсан даруйдаа Асашёорюү санг байгуулсан. Энэ шугамаараа эмнэлгийн барилгын санхүүжилт хийж хорт хавдартай хүүхдүүдэд туслалцаа үзүүлж, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж бэлэглэж, ядуу айл өрхийн хүүхдэд тэтгэлэг олгож байсан. Одоо үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж Орос, Хятад зэрэг байгалийн гамшигт нэрвэгдсэн орны хүүхдүүдэд туслая гэж бодож байна.

- Та Орост яг юу хийе гэж бодож байна?

- Юуны өмнө би Орос, Монгол, Японы хүүхдүүдийг чөлөөт бөх, жүдо, бокс, бейсболоор дамжуулан холбох гүүр нь болъё гэж бодож байна.

- Харин сумо?

- Оросын өргөн уудам нутагт би ганцхан “эрдэнийг” олъё гэж бодож байна. Тэр нь бүдүүн хүн гэсэн үг биш. Харин онцгой авъяастан байх болно. Түүнийг мэргэжлийн сумод хөл тавиулъя гэж бодож байна. Энэ бол миний мөрөөдөл. Орос орон хүчтэн баатруудаараа алдартайг мэднэ. Александр Карелин, Александр Медведь, Иван Ярыгин нар бол Оросын л хөвгүүд.

- Агуу монгол хүн та Оросуудаас өөр хэнээр бахархдаг вэ?

- Нэн түрүүнд би Владимир Путин гэж хэлмээр байна. Бид нүүр туулж уулзаж байсангүй. Гэхдээ танай ерөнхий сайд бол жинхэнэ эр хүн. Зүгээр хөндлөнгөөс харахад л тэгж харагддаг. Орос оронд их гүрний нэр хүндийг энэ хүн л буцаан авчирсан. Путин жүдо, самбо бөхөөр хичээллэдэг. Спортод элэгтэй хүн гэдгийг би мэднэ. Түүнчлэн хөлбөмбөгчин Андрея Аршавин, хөнгөн атлетикч Елена Исымбаева, усанд сэлэгч Аленсандр Попов, бөх Бувайсара Сайтиев нар бол агуу орос хүмүүс. Улс төрчийн хувьд бишээ, хүнийхээ хувьд, эр хүний хувьд В.Путин эднийг тэргүүлж байна.

- Тэгвэл хөлбөмбөгчдийн гарын үсэгтэй цамцны цуглуулганд тань хэн хэний гарын үсэг байдаг бол?

- Кристиано Роналдо, Руни, Раул, Морейнтес, Кака, Зидан, Давид Бейкем, Наката нар бий. Цуглуулга маань баяжина гэдэгт итгэлтэй байгаа. Тухайлбал, би танай ЦСКА-д тоглодог Кэйскэ Хонда, Аршавины ч гарын үсгийг авна гэж бодож байна. Бие багатай ч гэсэн тун амжилтанд хүрсэн хүн. Ингэхэд, хөлбөмбөгөөс болж шийтгэл хүлээж байсныг маань та мэдэх үү?

- Монголд хөлбөмбөг тоглосныхоо төлөө 2 башё өнжих шийтгэл хүлээсэн. Тэгэхэд Японы Сумогийн Холбоо улс даяараа албан ёсны арга хэмжээ зохион байгуулж байсан билээ. Би яг энэ сөргөлдөөний тухай таниас асуух гэж байсан юм.

- Тэр бол сөргөлдөөн биш хандивын тоглолт л байсан юм. Хүүхэд бөмбөг тоглоё гэхэд нь татгалзах том хүн байх болов уу?!

- Таныг эх орондоо гэмтлээ эмчлүүл гэж явуулсан юм биш үү. Та өөрийгөө буруу зүйл хийсэн гэж үзэхгүй байгаа юмаа даа

- Би буруу зүйл хийгээгүй ээ. Надад оноосон шийтгэлийг давж гараад улам хүчирхэг болсон.

- Японы Сумогийн Холбооны өнөөгийн удирдлагын талаар та ямар бодолтой байдаг вэ?

- Бүх юм сайжраасай л гэж хүсэхээс өөр хэлэх үг надад алга.

- Сумогийн холбоонд өөрчлөлт хийх бололцоо таньд олгосон бол та юу хийх байсан бэ?

- Сумогийн холбооны удирдлагыг бөхчүүдээ сонсдог болгох байсан. Сумочидгүй сумо гэж байхгүй шүү дээ.

- 2 жилийн өмнө Оросын сэкитори Рохо, Хакурозан нарыг эргэлзээтэй шинжилгээний үндсэн дээр хар тамхи хэрэглэсэн хэргээр сумогийн холбооноос хөөсөн. Шинжилгээ авахад та ч байлцсан. Зохион байгуулалттай мэт таньд санагдаагүй гэж үү?

- Сумогийн холбоог үндэслэлгүйгээр би буруутгамааргүй байна. Сумогийн сэкиторигийн хувьд хар тамхи татах нь байж боломгүй, зохисгүй үйлдэл. Хэрвээ шинжилгээг дэлхийн допингийн эсрэг агентлагийн журмаар гүйцэтгэсэн бол ямар ч асуудал гарахгүй байсан. Гэвч энэ журмыг мөрдөөгүй юм. Жишээлбэл, шээсний дээжний савыг бөхчүүд дасгалжуулагчид өөрийн гараар өгч байсан. Энэ бол ДДЭА-ийн шаардлагыг бүдүүлгээр зөрчсөн явдал байв.

- Хакурозаны багш ояката Китаноумиг сумогийн холбооны ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцруулахыг оролдсоор, улмаар санасандаа хүрч чадсан тэр хүмүүс шинжилгээний хариуг хуурамчаар гаргасан гэдэгтэй та санал нийлэх үү?

- Надад энэ тухай нарийн мэдээлэл алга. Гэвч Рохо, Хакурозан нар сайн хүмүүс гэдгийг би мэднэ. Ах дүү хоёр нийлж суугаад хар тамхи татаж байсан гэдэгт итгэхгүй л байна.

- Сэкитори нар Рохо, Хакурозан хоёрыг хамгаалсан захидал бичсэнийг сумогийн холбооны шинэ удирдлага урж хаясан гэж ярьдаг нь үнэн үү?

- Рикиси-кай нэртэй сумочдыг нэгтгэсэн 70 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй үйлдвэрчний эвлэл байдаг юм. Гэхдээ энэ эвлэлд санал өгөх эрх байхгүй ээ. Холбооны удирдлага бөхчүүдийн саналыг хүлээж авдаггүй юм. Энэ нэлээн ярвигтай асуудал. Би Рикиси-кай холбооны даргаар ажилладаг байсан. Бидний бүх хүсэл, саналын 90 хувийг хүлээж авдаггүй байсан. Рохо, Хакурозан нарын хувьд би ихэд санаа зовинодог гэдгээ нэмж хэлье. Монгол хүн миний нэгэн адил тэр хоёрт өөрийн гэсэн “Япон хүсэл мөрөөдөл” байсан. Тухайлбал, Рохо цолны эрэмбийн дөрөв дэх буюу комосуби цолонд хүрээд байв. Шургуй хөдөлмөрлөсөн бол Оросын галт шувуу секиваки, комосуби, озеки, бүр их аварга цолонд ч хүрэх байсан болов уу. Оросын иргэн анх удаагаа сумогийн тэмцээнийг аваргалах байсан. Хамгийн харамсалтай нь энэ мөрөөдлийг үгүй болгосон.

- Одоо сумогийн холбоонд гарч байгаа өөрчлөлтийн талаар нэлээд яригдаж байна. Энэ холбооны удирдлагад шинэ үе гарч ирэх болсон тухай ч яригдаж байна. Ард түмний дунд асар их нэр хүндтэй. 22 башёд түрүүлсэн ояката Таканохана сумогийн холбооны ерөнхийлөгч болвол та дэмжинэ биз дээ?

- Энэ албан тушаалд хуучин гавъяа хамаагүй. Ояката шавь нараа хэрхэн хүмүүжүүлж, тэднийг хэрхэн хамгаалж байна гэдэг л чухал.

- Комусуби болон озеки цолтой байхдаа та Ёкозүна Таканоханатай учраа таарч хоёр ч удаа унаж байсан. Дараа нь Таканохана зодог тайлж, та хариугаа авах боломж олдоогүй. Та үүнд харамсдаг үү?

- Яалаа гэж дээ. Бидний хэн хэн нь бэлтгэлийнхээ оргил үед байгаад учраа таарсан бол би заавал ялах байсан. Би өмнөх үеийнхээ их аваргуудын хэнтэй нь барилдах хүсэл төрдөгийг та мэдэх үү?

- Хэнтэй?

- Тиёнофужитэй. Бид хоёрын бие галбир, барилдаан төстэй.

- Өмнөх үеийнхээ их аваргууд дундаас та Тиёнофужиг хамгийн хүндэлдэг юм биз дээ?

- Түүнтэй би хэнийг ч эн зэрэгцүүлж чадахгүй.

- Тэгвэл Тайхо, Футабаяма?

- Тэд нар огт өөр үед барилдаж байсан. Футабаяма гэхэд өнгөрсөн зууны 30, 40-өөд онуудад харин Тайхо 60-аад онд барилдаж байсан. Тэр үед хооллолт, түүнээс авах эрч хүч ч өөр байв. Хуучны бөхчүүд хүчтэй байсан гэдэг нь дэмий яриа.

- Хэрвээ та Тиёнофужитэй 10 удаа таарч барилдсан бол хэдэд нь давах байсан бол?

- /Бодлогоширов/ За даа... Тав тав байх байсан болов уу! Гэхдээ би дараалж хоёр унахгүй байсан. Би яагаад ийм илэн далангүй ярьж байгаа гэвэл би одоо өөрөө өмнөх үеийн их аварга шүү дээ. Хэрвээ би дэвжээн дээрээ барилдаж байсан бол онгироо мэт санагдах байсан. Гэхдээ Тиёнофужи 26 настайдаа их аварга болж байсан бол би 22-тойдоо болсон шүү. Магадгүй надад арай давуу боломж байх байсан гэж бодож байна.

- Ёкозүна, та яаж ийм хүчтэй болсон юм бэ. Яаж ийм олон түрүү авч чадав аа?

- Би аав ээж, гэр бүл, эх орон нэгтнүүдийнхээ төлөө барилдаж ийм амжилтанд хүрсэн. Би Монголоо алдаршуулъя гэж боддог байв. Эх орондоо би туйлын хайртай. Би өөрөө өөртөө “Японоос Ёкозүна төржээ, Америкаас Ёкозүна төржээ. Тэгвэл би яагаад ийм амжилтанд хүрч чадахгүй гэж” хэмээн хэлдэг байсан. Миний ялалт бол зөвхөн минийх биш ээ. Миний төлөө гэсэн сэтгэлтэй өчнөөн хүн байхад би яагаад тэднийг аз жаргалтай болгож болохгүй гэж. Харин эсрэгээрээ би замын хагаст зогссон бол хичнээн хүмүүсийн сэтгэлийг гонсойлгох байсан бол? Агуу их Монгол намайг дэмжиж байгааг би нуруугаараа мэдэрдэг байсан. Оросыг би агуу эх орон гэж үздэг. /Асашёорюүгийн нүд нь гялалзаж дуу нь чангарав/ Би үнэхээр Оросын уудам нутгаас эх орноо алдаршуулж чадах агуу хүчтэн, залуу баатрыг олж мэргэжлийн сумод явуулах чин хүсэл мөрөөдөлтэй. Тэр хүн бол сэтгэлийн хаттай, шулуун шударга, далд муу бодолгүй хүн байх ёстой. Чухам танай орноос “хоёр дах Асашёорюү” төрөөсэй гэж би маш их хүсч байна. Монголоос биш агуу Оросоос шүү. Би бишрэхгүйгээр Сибирийн тухай ярьж чадахгүй. Цэвэр агаар, халуун зун, хахир өвөлтэй. Чухам ийм л нөхцөлд жинхэнэ баатрууд хүмүүждэг юм.

- Ийм “эрдэнийг” та хэзээ олж илрүүлнэ гэж бодож байна?

- Мэдэхгүй дээ... Аз л мэднэ. Хурдан тусмаа сайн шүү. Энгийн нэг том биетэй, булчинлаг хүн биш. Сумод нэгэн зарчим бий – “син-ги-тай” (сэтгэлийн хүч, ур чадвар, биеийн хүч). Би энэ зарчмаар эрлээ явуулах болно. Бас дээр нь миний дэмжлэгийг авах хүн эх оронч байх ёстой.

- Ёкозүна та мэргэжлийн сумогийн дээд цолыг авна гэдгээ хэзээ мэдэрч сэтгэл шулуудсан бэ?

- Би алсын мөрөөдлөө дээдэлдэг хүн биш. Би алхам алхамаар урагшилдаг хүн. Цол ахиад ирэхэд намайг ёкозүна, озеки нартай учраа тааруулдаг болсон. Энэ үед би тэднийг ямар ч байсан ялах зорилгыг өөртөө тавьсан. Ингэж байж л би их аварга болсон. Харин цааш нь өөрийнхөө нэр хүндийг үргэлж баталгаажуулж байх ёстой байлаа.

- Гэвч та мөнхөд оргил өөд тэмүүлж байсан. Их аварга болоод тэр байр сууриа хамгаалахад таньд төвөгтэй байсан байхаа.

- Яая гэхэв дээ. Ёкозүнагаас цааш цол байхгүй шүү дээ. Шинэ тэмүүлэлтэй болоход надад цаг хэрэгтэй байсан. Сумогийн дээд цолыг авсан хүмүүсийг Японд бурхантай адилтгаж үздэг. Бурхадтай адилтгана гэдэг бол туйлын өндөр хариуцлага.

- Та тэмүүллээ яаж олсон бэ?

- Би өөрөө өөрөөсөө “Доржоо, чи яагаад өглөө бүр кэйко (тайлбар: “кэйко – асар хүнд тусгай дасгалууд”) хийж гэмтэл аван хар хөлсөө урсгаж, цусаа гойжуулна вэ? гэж асуугаад “барилдааны хэдхэн хоромд дэвжээн дээр уран чадвар, хүчээ харуулахын тулд” гэж хариулдаг байсан. Би төгс хүн биш. Байгаль надад бусдаас онцгой зүйл заяагаагүй. Миний жин 148 кг, өндөр 184 см. Энэ бол дээд зиндааны бөхчүүдийн дундаж л үзүүлэлт шүү дээ. Би өөрийгөө биеийн агуу их хүч тамиртай гэж үздэггүй байсан. Өглөө бүр сэрээд өөрийгөө толинд хараад “Ингээд ч хол явахгүй шүү. Энд, энд, энд булчингийн массаа нэмнэ шүү” гэж хэлдэг байв. Сумогийн дэвжээг орхих хүртлээ би өөрийгөө их аварга гэж хардаггүй байлаа. Хэрвээ би хүрсэн амжилтандаа сэтгэл ханасан бол хэзээ ч агуу их Монгол хүн болохгүй байсан. Би цаг үргэлж өөрийгөө ирлэж явах ёстой байв. Өчүүхэн төдий тайвшрахад л хүч буурдаг юм. Иймд би дэвжээн дээр гарах болгондоо аймшигтай царай харуулдаг байсан. Тэр бол жүжиглэлт биш байсан юм шүү. Дэвжээн дээр би “шатдаг” байлаа. Та “радиатор”-ыг төсөөлдөө, бүрэн чадлаараа ажиллаад агаарыг халаадаг биздээ. Хаагаад хаячихвал юу болох билээ, төсөөлөөд үздээ.

- Та олон өрсөлдөгчидтэй учирч байсан. Хэн нь таны хүндэтгэлийг хамгийн их хүлээсэн бэ?

- /Удаан хугацаагаар чимээгүй суулаа./ Ер нь энэ талаар өмнө нь бодож байгаагүй юм байна шүү. Хамгийн хэцүү нь том биетэй сумочидтай биш, жижиг биетэй сумочидтой барилдах хэцүү байж билээ. Жишээ нь Аминишики.

- Тэгвэл та Аминишикиг хүндэлдэг гэсэн үг үү?

- Үгүй дээ. Тэгж хэлж чадахгүй. Аминишики бол маш сайн бөх. Би хэнийг хүндэлдэг билээ? Сумогийн ертөнцөөс гадна миний хүндэтгэлийг хүлээсэн олон хүн бий. Гэвч сумодоо бол Тиёнофужи л юм даа.

- Одоо барилдаж байгаа бөхчүүдээс?

- Тийм хүн байхгүй ээ.

- 3 башёд нэг ч өвдөг шороодолгүй дараалан түрүүлсэн их аварга Хакухог?

- Түүнд би өөрийн шавь мэт л ханддаг. Монголын үндэсний бөхийн барилдааны аварга хүний хүү шүү дээ. Тэр маш азтай. “Галт цагаан шувуу”-нд өнөөдөр өрсөлдөгч байхгүй. Монгол хүний хувьд би түүнийг хүслээ биелүүлээсэй хэмээн амжилт хүсч байдаг. Бид хоёрын хооронд хэзээ ч зөрчил гарч байгаагүй. Хакухог ч тэр, Харумафужиг ч тэр би хүмүүжилсэн гэж хэлж болно. Нутаг нэгтнүүд маань доод зиндаанд барилдаж байхад нь эх орноо, гэр бүлээ, сумогийн холбоогоо бодож барилдвал асар өндөр амжилтанд хүрнэ шүү гэж хэлдэг байлаа. Хакухо том амжилтанд хүрсэн боловч миний түвшинд хүрэхэд хол байна.

- Та одоо сумод хэнийг дэмжиж байна вэ?

- Озеки Балтыг дэмждэг. Энэ Эстони залуу их сайн хүн. Европын анхны озеки Котошүгээс их хүчтэй. Асашёорюүгийн дайчин зан чадварын гурав хуваасны нэгийг түүнд өгвөл тэрээр агуу ёкозүна болно. Балт маш сайхан сэтгэлтэй, гагцхүү түүнд сэтгэл зүйн тогтвортой байдал дутагдаж байгаа. Тэрээр заримдаа ялагдлаа хэтэрхий тайван хүлээж авдаг. Хүрсэн амжилтандаа тайвшрахгүй, үргэлж урагшаа зүтгэхийг би түүнд зөвлөдөг. Ёкозүна цолонд хүрэх туйлын сайхан боломж түүнд байна. Бүх зүйл өөрөөс нь хамаарна.

- Харумафужигийн хэтийн төлөв ямар бол?

- Харамсалтай нь тэрээр гэмтэл ихтэй. Тэгээд ч жингээ нэмэх хэрэгтэй байна. Энэ тохиолдолд Хакуход маш эвгүй өрсөлдөгч гарч ирнэ.

- Таны тогтоосон дээд амжилтыг Хакухо эвдээсэй гэж та хүсч байна уу?

- Тийм мөрөөдөл, тийм тэмүүлэл түүнд байгаа бол үгүй гэх газаргүй. Би ч мөн адил өмнөх үеийнхнийхээ амжилтыг эвдэж байсан шүү дээ.

- 32 тэмцээнд дараалан түрүүлсэн их аварга Тайхогийн амжилтыг Хакухо эвдэж чадах болов уу? Та юу гэж бодож байна?

- Бүрэн боломжтой.

- Оросын баатруудын талаар та ямар бодолтой байна?

- Рохо “зөөлөн” хүчний барилдаантай байсан. Харин Хакурозан бол түлхэж цуппаридахдаа сайн ч жин нь хөнгөн байж билээ. Аланы хувьд барилдаан нь “хэт хатуу” байна. Хэрэв Алан “зөөлөн” барилдаанд шилжвэл хүчээ зөв ашиглаж чадна. Алан сэкиваки цол авсныг дуулсан. Түүнд амжилт хүсье.

- Аланд озеки цолонд хүрэх боломж байгаа болов уу?

- Бий. Түүний цаг ирсэн. Гагцхүү миний саналыг сонсохдоо биш, өөрөө бодож ажиллах хэрэгтэй байна. Амжилт гаргаад эхлэвэл би түүнийг магтана. Харин одоохондоо магтах зүйл алга даа.

- Цагаан будааны сүрлээр биеэ ороочихоод өөрийгөө бурхан мэт мэдэрч байсан уу?

- Би юу? Үгүй ээ.

- Таныг Орос дуунд дуртай гэх юм...

- Би багаасаа л Алла Пугачевагийн дуунуудыг сонсч өссөн. Мөн Виктор Цойгийн дуунд дуртай. (амандаа дууг нь аялав)

- Та Орос хэлээр бага зэрэг ярих уу?

- Багадаа Улаанбаатар хотод Сережатай нөхөрлөдөг байв. Би мэндчилж чадна шүү. (Орос хэлээр аялгагүй: “Здравствуйте! До свидания! Меня зовут Асашорюү.. Очень немножко по-русски”)

- Та Монголынхоо уудам талаар мориор давхиж, хүний хөл хүрээгүй газраар яван уулын уснаас ундаалах дуртай биз. Онгон байгаль таныг их татдаг уу?

- Давчуу том хотод би дургүй. Өргөн тал, хөдөө хээр, гол нуур намайг их татдаг. Владимир Путины Тувад аялсан сурвалжлагыг үзээд түүнтэй хамт тэнд байх юмсан гэсэн хүсэл төрсөн. Би АНУ-ын Гранд Каньонд очиж үзсэн. Дэлхий дээр гайхамшигтай газар олон байна. Хэзээ ч юм би туйлын туяа үзэх юмсан гэж мөрөөддөг. Хүний хөл хүрээгүй, онгон байгаль намайг татдаг. Эх болсон газар нутгаасаа би эрч хүчээ авдаг гэж хэлж болно.

Ч.Эрдэнэ: Супер нэгдлийн онол бол цэвэр математик үзэгдэл

2010-09-08T13:04:00.001+09:00

Ярилцлагаа эхлэхээс өмнө судлаач Ч.Эрдэнэд уншигчдынхаа өмнөөс баяр хүргэх хэрэгтэй. Учир нь 13 жил нойр, хоолоо умартан туурвисан супер нэгдлийн онолоо туурвиж дуусгажээ. Тэрбээр Монголдоо төдийгүй дэлхийд шуугиан тарих супер нэгдлийн онолын номоо дуусангуут манай сонинд ярилцлага өгнө гэсэн амлалтдаа хүрсэнд бас талархаж байна. Ингээд супер нэгдлийн онолын супер хүн Ч.Эрдэнэ гуайн яриаг толилуулъя. Таалан болгооно уу.

-Таны судалгаа өндөрлөж, ном тань хэвлэгдлээ. Энэ талаар манай сонинд ярилцлага өгнө гэж амласан. Одоо татгалзах зүйлгүй биз?
-Түүхт сонинд ярилцлага өгөхөөс ер хэн татгалзах билээ. Тэр тусмаа миний хувьд чухам эрх баригч намын хэвлэлтэй ярилцаад үзэх хэрэгцээ тулгамдсан шинжтэй болсонд бас учир байна.
-Тэгвэл Таны судалгаа болон номын тухайд манай уншигчид юу мэдэж байвал зохих вэ?
-Энэ номын тухайд хэн хүн мэдвээс зохистой олон чухал сэжим байгаа. Гэхдээ эхлээд энгийнээр хэлэхэд, 1244 тал нүүр бүхий хатуу хавтастай, супер хавтастай, оёж үдсэн, 2,9 кг жинтэй, А4 форматын ийм ном байна. Нэр нь “Principia Mathematica” .Англи хэлээр бичигдсэн ном. Орчин үеийн, тэр тусмаа шинжлэх ухааны тангад хэл нь англи хэл болжээ. Гэвч хэл нь гол биш. Гол нь олон мянган математик томъёо, тэгшитгэл.
-Уншигчдад дэс дараатай, яв цав ойлголт өгөхийг хичээх нь зүйтэй. Судалгааны сэдэв чухам юу билээ?
-Уг нь Монгол судлаач (Орос, Америк, Хятад, Японы бус) энэ судалгааны тухайд яв цав ойлголт Монголчуудад өгөх гэж бараг бүх хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр 13 жил чармайж чардайгаад эцэст үр дүнгээр үнэндээ маруухан сууж байна.

-Гэхдээ эцсийн оролдлого хийх цаг нь чухам өнөөдөр биш гэж үү?
-Чухам тийм. Тиймээс бяцхан нурших хэрэг гарна. Шинжлэх ухаанд (ШУ) эхлээд асуудал байна. ШУ-ы өөрийн хөгжил, дотоод зүй тогтлоор асуудал тавигддаг. Асуудал урган гарах нь хэн нэгний сайн юм уу, муу дурын хэрэг огт биш. Нэгдүгээрт энэ. Хоёрдугаарт, ШУ гэхээр чухамдаа байгалийн шинжлэлийг хэлдэг. Бусад нь товчдоо хүмүүнлэгийн ухаан. Манайд нэр томъёоны холион бантан хутгаад хаячихсан нь гайтай. Байгалийн шинжлэлийн суурь шинжлэх ухаан нь физик. Өнөөгийн соёл иргэншлийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь физикийн ухаан гэж XX зууны тэргүүлэх физикч Ричард Фейнман хэлсэн буй. Энэхүү физикийн ухаан төгсөх үе шатандаа шилжсэн нь 1940-өөд он юм. Төгсгөхийн тулд цорын ганц суурь асуудлыг шийдэх ёстой. Энэ асуудлыг орны нэгдсэн онол гэнэ. Жишээ нь, та бид дунд сургуулиас судалж мэдсэн ертөнцийн таталцлын орон, цахилгаан соронзон орон байна. Эдгээр орнууд нь угтаа нэг суурь шалтгаантай байх ёстой нь логик шаардлага. Ерөөс орчлон ертөнцийн оршихуйн угт цорын ганц учир шалтгаан байх ёстой нь зайлбаргүй логик шаардлага. Учир нь, хоёр учир жам байлаа гэхэд хоорондоо зөрчилд ороод энэ хорвоо оршин тогтох аргагүй болно. Ертөнц ба материйг цорын ганц учир шалтгаанаар тайлж тайлбарлах учиртай тийм физик онолыг супернэгдлийн онол гэх юм. Энэ нь тавь жараад оноос хэрэглэгдэж буй албан ёсны нэр томъёо. Тэгэхээр супернэгдлийн онолыг нээж олох гэсэн шинжлэх ухааны туйлын эцсийн асуудал байна. Түүнийг би юм уу, хэн нэгэн зохиосон биш, шинжлэх ухааны хөгжил дэвшлийн логикоор хар аяндаа тавигдсан асуудал.
-Супер нэгдлийн онол нь шинжлэх ухааны эцсийн суурь онол байх ёстой юм уу. Тэгээд Та тэр онолыг нээж боловсруулсан гэж үзэж байна уу?
-Тийм ээ, тэгж үзэж байна.
-Баталгаа нь юу вэ. Хүмүүс дээр дооргүй баталгаатай эсэхэд л эргэлзэж тээнэгэлзээд байгаа юм биш үү?

-Баталгаа нь сая хэвлэлээс гарсан миний “Principia Mathematica” ном. Баталгаатай эсэхийг энэ номоос л хар. ШУ-нд өөр арга чарга даан ч байдаггүй. Шүүгч нь шинжлэх ухаан тэр чигээрээ. Тэгж шүүлгэхийн тулд л ном хэвлэдэг ганц аргатай, ийм журамтай. Манай Монголын аюул нь юу вэ гэхээр, Шинжлэх ухааны эцсийн онолыг ярих нь бүү хэл, шинжлэх ухаанч сэтгэл зүй, аяс хандлагын А, Б ч тогтож төлөвшөөгүй нийгэм юм. Энэ нь шинжлэх ухааны үндэсний уламжлалгүйтэй холбоотой. Наад зах нь, шинжлэх ухаан гэдэг нийтлэг үзэгдэл байна. Тэр шинжлэх ухаанд нь асуудлууд цагийн эрхээр өөрөө урган гардгийг эхлээд яв цав ойлгох нь чухал. Асуудал нь шинжлэх ухааных мөн бол хаа нэг газрын аль нэг судлаач шийдэж таардаг. Эс бөгөөс соёл иргэншил зогсонги байдалд орж, улмаар хямрал сүйрэлд идэгдэн мөхнө. Супер нэгдлийн онолыг олох гэж олон арван жил дэмий тэнээд цөхөрч гүйцээд байна, өнөөгийн шинжлэх ухаан. Улмаар та бид өнөөдөр бүх талаар хямрал, сүйрэл нүүрлэсэн дэлхийд амьдарч байна. Үгүй юм уу. “Үнэн” сонин, түүний уншигчид дэлхийн нийт байдлыг тоймлож суугаа байх. Дэлхийд туйлын таагүй хандлагууд ноёрхож байна. Засч залруулах хугацаа үлдсэнгүйг НҮБ-ын баримт бичгээс ч үзэж болно. Тиймээс номыг нь дэлхий даяар уншин буй нэрт физикч Стивен Хокинг интернэтэд өгсөн видео ярилцлагадаа, “Манай туйлын зорилт бол орчлон ертөнцийн бүрэн төгс онол” гэж хэлснийг хэн ч хэдхэн минутын дотор олоод үзэж болно. Тийм онолыг супер нэгдлийн гэж физикт ярьдаг юм. Туйлын зорилт болсон тэр онолыг олох эсэхтэй хүн төрөлхтөн, түүний соёл иргэншлийн цаашдын хувь төөрөг шууд холбоотой. Тэр онолыг би нээж оллоо гэж төр түмнийг дэлхий дахинтай нь хуурч мэхэлж болох уу, хамгийн гол нь би юм уу, өөр хэн нэгэн тийм залилан хийж чадах уу? Тэгж болно, чадна гэж бодоод байна уу?
-Харин энэ чинь л их сонин чухал асуулт юм биш үү?

-Тийм ээ, чухал асуулт. Гэхдээ хялбархан хариулттай. Та бид дахиад л шинжлэх ухааны хөгжлийн логикийн А, Б-г дурдах хэрэгтэй болно. Нэгдүгээрт, огт тэнэг хүн сар дурандаад суудаггүй гэсэн зарчим байдаг. Шинжлэх ухаан нь дэлхий нийтийн нийтлэг үзэгдэл. Дэлхийг мэхэлнэ гэж бодохын тулд тэнэг этгээд байж таарна. Тийм тэнэг хүн сар дурандаад юм уу, супернэгдлийн онолоор оролдоод суухгүй. Хуурч мэхлэх үй түмэн өөр арга байхад заавал шинжлэх ухааныг барьж авч 13 жил өглөө, үдшийг үл ялган ажиллах хэрэг юун. Хоёрдугаарт, суурь онолын нэг чухал тулгуур чанар байдаг. Юу вэ гэвэл, чухам суурь онолыг зохиож болдоггүй. Харин гагцхүү олж нээж болдог. Хэрэв зохиож болдогсон бол юу гэж дэлхий дахин нэг муу молхи Монголыг хүлээгээд сууж байх вэ дээ. Суурь онол гэхээр байгаль ертөнцийн үндсэн хуулиудын асуудал. Байгалийн хуулийг нээж болно, зохиож болдоггүй. Тиймээс суурь онол дутуу хагас, алдаа дутагдалтай байж болно, харин худал байдаггүй логиктой.
Гуравдугаарт, тэр тусмаа онолын физикийн арга нь математик. Математик гэж судлаач өөрөө өөрийгөө шалгаад баталж юм уу, няцааж болдог ганц найдвартай ухаан. Төр түмнийг дэлхий дахинтай нь хуурч мэхэлсэн ялд унахгүйн тулд танай судлаач өөрөө өөрийгөө үргэлж шалгаж байгаа. Тэр тусмаа супер нэгдлийн гэдэг хамгийн суурь онолын тохиолдолд ингэж шалгах нь туйлын хялбархан зүйл. Энэ нь тухайн буюу туйлын суурь онолын математик арга хэрэгслийн онцлогт буй. Иймэрхүү зарчмын зүйлийг олж мэдэх юм уу, хүмүүс өөрсдөө сэтгэх нь шинжлэх ухаанч сэтгэлгээ, ерөөс сэтгэлгээний соёлын эхлэл юм. Сүүнд түлэгдээд тараг үлээх гэж хуучны үг бий. Манай нийгмийн тухайд залиланд шатаж гүйцсэний харгайгаар шинжлэх ухааны цаана ч залилан олж харах сонирхолтой болсон. Гэтэл шинжлэх ухаан нь залилан байж чаддаггүй ганц салбар юм.
-Нэг монгол залуу мөнхийн хөдөлгүүр хийнэ гэж Ерөнхийлөгчөөс сая төгрөг аваад алга болчихсон жишээ бий биш үү?

-Тэр залууг танихгүй, мэдэхгүй юм. Харин Ерөнхийлөгч буруугүй. Мөнхийн хөдөлгүүр чинь шинжлэх ухааны эхний ч асуудал, эцсийн ч асуудал. Өнөө үед үүнийг чөлөөт энергийн асуудал гэж гол төлөв нэрлэдэг юм. “Шинжлэх ухааны хамгийн том 20 асуудал” гэсэн ном байх ба эдгээрийн нэг нь чөлөөт энергийн асуудал. Манайд одоо ч хэдэн хүмүүс мөнхийн хөдөлгүүр төрлийн юмаар оролдож суугаа. Дэлхийд ч ялгаагүй. Аль 1999 онд над дээр анх ирсэн гадаад хүмүүс гэвэл, чухам ийм юмаар оролддог Дани хүмүүс. Тэд чинь төсвийн байгууллагын хүмүүс. Данийн Засгийн газар тэнэг болоод тийм юманд төсөв гаргаагүй баймаар. Дурдсан 20 асуудлын хамгийн том нь мэдээж супернэгдлийн онолын асуудал. Энэ онолын хүрээнд чөлөөт энергийн асуудлыг онолын хувьд ихэд нарийвчлан үзэх боломжтой гэж найдаж байна. Чөлөөт энергийн гэнэ үү, мөнхийн хөдөлгүүрийн гэнэ үү, энэ асуудал чинь хүн төрөлхтний ирээдүйтэй амин чухал холбоотой асуудал. Юун сая төгрөг. Оросууд энергийн салбарт сая ам.долларын шагнал амлаад байгаа. Товчдоо ийм нарийн ширийнийг яриад дуусахгүй.
-Хөгжсөн хөгжөөгүй улс орнуудын ялгаа бий. Шинжлэх ухааны уламжлалгүй Монголд шинжлэх ухааны эцсийн онолыг нээсэн нь гайхалтай бус уу. Залилан биш юм гэхэд үлгэр домгийн мэт сонсогдож байна?

-Энд дахиад л А, Б-гээс эхлэх хэрэгтэй. Шинжлэх ухаан гэж юу вэ? Түүний чухал онцлог нь юу вэ? “Нэг тэнэгийн чадсаныг нөгөө тэнэг чадна” гэсэн үг барууны олон үеийг дээд математикт сургасан сурах бичгийн толгойд байдаг юм. Шинжлэх ухаан, боловсролын үндсийн үндсэн зарчим нь энэ. Өнөө буй шинжлэх ухааныг танд ч, надад ч заасан. Хэнийг ч голж шилэхгүй заасан. Тэр шинжлэх ухааныг хүмүүс бий болгосон. Монголчууд бид хүмүүс юм болохоор тэр шинжлэх ухаанд суралцах боломжтойгоор үл барам ёстой. Шинжлэх ухааныг цаашид хөгжүүлэх нь бас л хүмүүс, түүний дотор Монголчууд. Нэг хэсэг тэнэгийн чадаагүйг нөгөө нэг тэнэг чадах ёстой болно. Эс бөгөөс шинжлэх ухаан, соёл иргэншил зогсоно. Чадах тэр тэнэг нь Монголоос ч олдож болно. Энэ тухайд нэг юмыг анхаарах хэрэгтэй. XX зууны гол гавъяа нь юу вэ гэвэл, улс орнуудын хөгжлийн төвшнийг ихэд жигдрүүлсэн явдал. 1921 оны ба 1990 оны Монгол чинь үлгэр домгийн хэмжээний зүйрлэшгүй хоёр үзэгдэл. Ямас нэг ололт АНУ-аас гарах, Монголоос гарах магадлал харьцангуй адилхан болсон цаг үе. Түүнээс гадна ерөөс түүхэн хувьсгал өрнөлийг урьдаас таах арга байдаггүй. Юу болохыг тэнгэр мэднэ. Тэнгэр мэднэ гэдэг нь, аливаа үйл явц олон хүчин зүйлийн уулзварт байна гэсэн үг. Зарим хүчин зүйлээр Монгол давуу талтай ч байхыг урьдаг үгүйсгэхгүй шүү дээ.
-Судалгааны түүх гэж байдаг. Супер нэгдлийн онолын судалгааны түүх нь юу вэ?

-Нэгдсэн онолын асуудл орчин цагийн утгаар нь А.Эйнштейн 1923 онд анх дэвшүүлсэн гэж үздэг юм. Гэтэл энэ ерөөс танин мэдэхүйн анхдагч асуудал. Ертөнцийн орших бүрнээ танин мэдэх гэсэн ганцхан ерөнхий асуудал шинжлэх ухаанд ч байна, шашинд ч байна. Тиймээс танин мэдэх эхний ба эцсийн асуудал яригдаж буй хэрэг. Эйнштейн өөрөө амьдралынхаа сүүлчийн жилийг энэ асуудалд дагнан хариулсан боловч амжилт олооогүй юм. 1950-иад он хүртэл физикчид нэгдсэн онолын асуудлыг Эйнштейний хувийн хэрэг мэт бодож нэг их анзаараагүй байдаг. Харин 1960 оноос физикчид дэлхийн нийтээр хүчлэн оролдож эхэлсэн. Сүүлийн 50 жил албан ёсоор оролдон буй нь суперхөвчийн үзэл баримтлал юм. Ерөөс физикт ганцхан үндсэн асуудал үлдсэнийг ойлгох хэрэгтэй. Тиймээс онолын физикчид ер юу хийлээ ч энэ нь нэгдсэн онолд тэмүүлж байдаг. Монголд гэхэд академич Х.Намсрайн локал бус квант орны онол бий. Эцсийн зорилго, хандлага нь мөнөөх л нэгдсэн онолыг байгуулах явдал. Гэвч олон улсын шинжлэх ухааны олимпийн гол найдвар нь суперхөвчийн үзэл баримтлал байж ирлээ. Орчин үеийн Эйнштейнүүд гэж улайм цайм рекламдуулдаг хэрийн суут ухаантнууд энэ үзэл баримтлалаар 50 жил ноцолдоод үр дүнд хүрээгүйг бодоод үзээрэй. Заримтай нь би уулзаж байсан, лекц, семинарт нь сууж байсан. Тэгэхээр суутнууд оролдоод болдоггүйн шалтгаан нь үзэл баримтлалын буруу гэж бодмоор. Ер шинжлэх ухааны хөгжлийн бас нэг зарчмын онцлогийг дурдах хэрэгтэй. Юу вэ гэвэл, шинжлэх ухаанд хүний ухаан бус, харин зөв үзэл баримтлал шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Хамгийн хэцүү нь цоо шинэ бөгөөд зарчмын хувьд зөв үзэл баримтлалыг олох явдал. Хэрэв олбоос үлдсэн нь харьцангуй техникийн асуудал.
-Тэгвэл Таны үзэл баримтлал юу байв?

-Супер байгууламжийн үзэл баримтлал. Нөгөө том ном маань ердөө л энэ байгууламжийн доторхи тооцоо. Тэр тооцоо нь супернэгдлийн онол. Түрүүнд хэлсэн суперхөвчийн концепци буруу бас биш. Асуудал юу вэ гэхээр, суперхөвчөөс цааш шилжих хоёр арга байж болно. Тэд буруу аргаар нь явчихсан учраас үр дүнд хүрсэнгүй ба хүрэх найдвар ч байхгүй. Монгол судлаач зөв аргаар нь яваад үр дүнд хүрчээ.
-Хоёр арга байсаар байтал тэд заавал буруу аргаар нь зүтгээд байсан нь сонин юм?
-Хоёр арга гэдгийг би хэллээ. Тэд болохоор ганц арга замтай л гэж бодоод яваа. Дахиад зарчмын нэг зүйлийг хэлмээр байна. Хүний санаанд орох юмс аль эрт дуусчихсан. Үлдсэн нь хүний санаанд орохгүй хэрийн хэцүү, нууц далд зүйл байна. Супернэгдлийн онолын хүндрэл нь чухам үүнд. Үүнийг физикчид, философичид эртнээс мэдэх боловч хүний санаанд орохгүйг санаж сэтгэх нь санаан зоргын юм даанч биш.
-Хүний санаанд орохгүй зүйл таны санаанд яаж оров?

-Ийм юмыг өнгөрсөн хойно нь үгээр илэрхийлж болдоггүй. Үнэндээ хэн мэдлээ, яагаад санаанд орсон юм. Ямар боловч их урт түүх учраас энд зай, цаг бараад яахав. Шинжлэх ухааны их хүмүүсийн нэлээд нийтлэг хэлсэн нэг зүйл бий. Юу вэ гэвэл, бодоод л байх хэрэгтэй гэж. “Над лугаа бодоод л байх ахул хэнбугай ч математикч байж чадна” гэж суут Гаусс хэлсэн нь оргүй биш. Гэтэл “Бодох нь хамгийн яршигтай үйл” гэж Блез Паскаль хэлсэн байдаг. Тиймээс хүмүүс ийм хар яршигтай үйлээс зугтдаг. Энэ нь бараг байгалийн хууль учраас буруу ч бас биш. Гэтэл зарим хүмүүс төрөлхийн сониуч зан төрхтэй байдаг. Ийм хүмүүс оюуны сонирхол гэдэг сэтгэлзүйн төлөвт шилжих нь олонтаа. Оюуны сонирхол давамгайлсан хүмүүс аливаа хэрэгтэй, хэрэггүйн учир начрыг олох гэж бодоод л байдаг. Тухайн нийгэмд материаллаг ба оюуны сонирхлын тэнцвэрийг хадгалах нь их чухал. Өнөөдөр бид капиталист анхны хуримтлалын үе шатанд байгаа болохоор материаллаг ашиг сонирхол хэт давамгайлж байна. Оюуны сонирхол байлаа гээд тэр нь шалиг налиг шоу төдийхнөөр хязгаарлагдана. Гэтэл хүн бидний гол эрхтэн маань уураг тархи шүү дээ. “Уураг тархи маань араатны араа соёо, хуруу хумс лугаа амьдрах хэрэгсэл” гэж нэрт биологич, Нобелийн шагналт Сент-Дьердь хэлснийг санах хэрэгтэй. Энэ ярилцлагыг унших хүн бараг олдохгүйг баталгаатай хэлж болно. Учир нь, шинжлэх ухааны зүй тогтол, суурь асуудлаар нэлээд бодож болгоох хэрэг гарна. Энэ бол хаана ч, хэзээ ч маш яршигтай үйл. Ер нь хэнд хэрэгтэй юм гэж бодмоор.
-Бодохын тулд боловсрол хэрэгтэй байх. Та хэрхэн яаж боловсорсон хүн бэ?

-Жинхэнэ боловсрол зөвхөн өөрийн бие дааж олсон боловсрол байна. Саяхан Монгол Улсын гавъяат багш, доктор Ц.Дэмбэрэлтэй ярилцсанд мөн энэ тухай эцэст ойлгосноо ярьж байна. Өнөөгийн нөхцөлд Монголд бүү хэл, Орост боловсрол уналаа. Нөгөө талаар, жинхэнэ бие дааж боловсрол олох арга зам, хэрэгсэл боломж чухам өнөө үед нээлттэй боллоо. Хүүхэд, залуучуудад оюуны сонирхол дутагдаж, тухайн цаг үедээ хууртагдаж байна. Нэг бүхэл бүтэн үе алдагдсан тухай зарим нийтлэлчид ярьж буй нь ихээхэн үндэслэлтэй. Дахиад бас нэг үе алдамгүй байна. Алдваас Монгол их хэцүү байдалтай тулгарна. Одоо ч бүх салбарт мэргэжлийн төвшин буурсан нь нууц биш. Цаашид хэрхэх вэ? Нийслэлийг аваад үзье. Капиталист мегаполис үүсэх нь зүйн хэрэг. Газрын наймаа газар авах нь зүй тогтол. Капиталист анхны хуримтлалын үе шатанд эдгээрээс зугтах арга байхгүй. Асуудал юу вэ гэхээр, газрын наймаачид маань “хот байгуулалт” гээч нарийн нийлмэл ухааны ямар нэг мэргэжлийн төвшин, төсөөлөл, боловсролтой байх ёстой юм. Наймаагаа учир начиртай хийнэ гэсэн үг л дээ. Гэтэл мэргэжлийн төвшин байтугай, төсөөлөл харагдахгүй бөгөөд үр дүнд нь өнөөгийн Улаанбаатар гэх эах замбараагүй урсгал үзэгдэл. Зориуд буруу хийснийг засч болдог, ийм урсгал үзэгдлийг засч залруулж болдоггүй гэдэг. Энэ л цаашдаа харагдах болуужин гэж айх юм. Хуучин үед хот байгуулалтад хэтэрхий хатуу ханддаг байсан. Одоо дэндүү хөнгөн хандах болжээ. Туйлшрал л юм даа.
-Цаашдаа яах ийхийг ёстой тэнгэр мэдэх биз ээ?
-Гэхдээ хүн бид мэдэх чадахаа хийж л байх өстой. IV хорооллыг ЗХУ-ын зээл тусламжаар бариулах зорилт тавьжээ. Үүний тул Москва хотын даргыг айлчлуулж, түүний толгойг Б.Алтангэрэл дарга эргүүлэх хэрэгтэй гэсэн бодлого гарчээ. Толгойг нь эргүүлэх бүх баримт бичиг сэлтийг миний бие арваад хоног хотын намын хорооны бүр хуучин, шатахаас өмнөх байшинд сууж Оросоор бичиж, орчуулж хийсэн юм. Москва хотын дарга өглөө 08 цагт онгоцноос бууна гэж байхад би 03 цагт эцсийн зарим зүйлийг гүйцээн хүлээж суусан Б.Алтангэрэл даргын гэрт нь хүргэж өгч байв. IV хороолол баригдсан. Одоо ч Монгол Манхэттан гэгдэх сүрлэг сайхан хороолол. Хуучин үөийн ажил байдлын горим нэг иймэрхүү байлаа гэдгийг хэлэх гэсэн юм л даа.
-Ингэхэд Та аль намын гишүүн бэ?

-Хуучин шинэ аль ч үед нам бус. Гай ч үгүй, гавъяа ч үгүй хэрэг. Математикийн философиор уул овоо шиг их утга зохиол бий. Зөвлөлтийн үеийн нэг номонд “Математик дахь намч чанар” гэсэн бүлэг байдаг. Супернэгдлийн онол маань цэвэр математик үзэгдэл. Энэ онолыг нээж боловсруулсны цаана хүссэн хүсээгүй ямар нэг үзэл суртал нуугдан байгаа. Энэ нь үндэсний үзэл юм. Нэг ухаандаа математик дахь миний намч чанар гэвээс “Үндэсний үзлийн нам”-ын намч чанар юм. Миний үндэсний үзэл хуучин үед
4 нууц байгаагүй. Үндэсний үзэл бол хамгийн хүчтэй хөшүүрэг, тулгуур багана, хөрс дэвсгэр юм гэж боддог. Супернэгдлийн онолыг олсон нь ч үүний баталгаа юм. Энэ судалгааны угийн угт үндэсний үзэл бий юм.
-Улс төр уруу хэт хальтрах хэрэг байна уу даа. Тэр тусмаа үндэсний үзэл гэхээр айж бэргэх, үргэж бусгах нь одоо ч элбэг?

-Ер нь бол зүгээр үг хэл, үзэл бодлын эрх чөлөөний асуудал. Үндэстнүүд оршин байна. Үндэстнүүд арилтал яавч их ус урсана. Ерөөс хүн төрөлхтөн гэдэг систем оршин тогтох үндэс нь үндэстнүүдийн ондоошил гэж системийн шинжлэл гэдэг ухааны үүднээс хэлж болно, тэгэж ч үздэг. Бид үндэсний үзэлгүй байж болно. Гэтэл бусдууд үндэсний үзэлтэй. АНУ гэдэг халуун тогоо, холион бантан хүртэл үндэсний үзэлтэй.” Энэ нөхцөлд үндэсний үзэлгүй үндэстэн нь дархлаа устгадаг ДОХ-той этгээд гэсэн үг. Тиймээс үндэсний үзэл нь ердөө л амьдарч үлдэх арга хэрэгсэл. Үүнээс айж бэргэх, үргэж бусгах нь илүүц зүйл.
-Таны судалгааны амжилттай үр дүнг дан ганц үндэсний үзэлд хамаатуулж болох уу?

-Дан ганц биш, гэхдээ гол хүчин зүйл нь энэ. Үндэстнүүд өрсөлддөг. Энэ нь байгалийн хууль. Өрсөлдөөний гол талбар нь оюуны салбар. Оюуны салбартаа өрсөлдөөний гол талбар нь шинжлэх ухаан. Энд олсон үндэсний нэр хүнд, рейтинг чансаа мөнхийн байна. Биеийн баатар болбоос нэг үеийн баатар, билгийн баатар болбоос мянган үеийн баатар гэдгийн учир энэ. Шинжлэх ухаан, технологийн томоохон нээлтүүд үндэстнүүдийн өрсөлдөөн, үндэсний үзэлтэй шууд холбоотой нь угтаа нууцлаг боловч нийтлэг үзэгдэл. Ерөөс давуу дутуу тал зөвхөн оюуны салбарт байна. Чингисийн Монголчууд гэж зэрлэг бүдүүлэг хүмүүс байсан гэж урьдын түүхчид бичдэг байв. Гэтэл зэрлэг бүдүүлэг дээр дэлхийн түүхнээ хамгийн аугаа гүрэн байгуулж болох уу? Өнөөгийн түүхчид энэ асуултын хариултыг олж эхэлж байна. Юу вэ гэвэл, Чингисийн Монголчууд оюун сэтгэлгээний давуу талыг эзэмшсэн байжээ гэж.
-Яагаад. Ямар учраас?

-Энэ их нарийн асуудал. Бүдүүн тоймоор нь хэлбэл дараах юм. Зэрлэг бүдүүлэг нь худал биш. Гэтэл энэ зэрлэг бүдүүлэг чинь чухам юу гэсэн үг юм бэ? Байгаль шиг бодож сэтгэнэ гэсэн үг. Байгаль хэзээ ч алддаггүй. Чоно лугаа сэтгэж үйлдээд байхад л болж байж. Чингисийн Монголчуудад бусдаас сурч мэдсэн онол номлол гэж юу байхав. Харин тэдэнд мянга мянган жилээр энэ газар орноо боловсорсон төрөлх метафизик сургаал нь байсан. Түүний үндсэн теорем, томъёоллыг хэн бүхний мэдэх нэр бүхий дурсгалаас миний бие зээлдэн номын тэмдгэндээ хэрэглэсэн нь энэ юм.
Өнөөгийн хэлээр хэлбэл, энэхүү метафизик сургаал нь тэнгэризм юм. Энэ нь байгаль лугаа сэтгэж үйлдэх аяс хандлага, арга ухаан юм. Энэ нь дэлхийг даяарчилсан ялалтыг хангах оюун санааны давуу тал болж байжээ. Юмс үзэгдэл ямагт хоёр талтай, хосмол чанартай. Язгуур нүүдлийн ахуй оршихуйн нөгөө тал нь түүний зарим давуу талууд.
-Тийм давуу тал байлаа гээд өнөө үед тэр нь үйлчлэх үү?

-Яагаад үгүй гэж. Тэр тусмаа өнөөдөр бүр илүү үйлчлэх боломжтой. ШУ гэж байгалийн нууцсыг тайлж тайлбарлахыг хэлнэ. Энэ нь байгаль лугаа сэтгэ гэсэн л үг биш үү. Байгальд хамгийн ойр дөт нь нүүдэлчид. Би нүүдэлчин ахуй орчинд төрж өссөн. Энэ миний давуу тал байхыг үгүйсгэхгүй. Багадаа энгэр газар судгийн ногоо дагуулан хонь хариулж, хаврын наранд ээж суухдаа энэ орчлонгийн гайхамшигтай зохирлыг анх ажиглаж гайхаж байснаа мартдаггүй юм. Бүх юмс үзэгдэл газар дээрх амьдралд зориулагдан зохицуулагдсан мэт. Манхэттанд төрж өссөн хүүхэд хот орноо сайшааж шүүмжилж чадна. Харин орчлонг олж харахгүй. Ялгаа зөрөө нь энэ.
-Тэгвэл Таны багадаа хонь хариулсан, адуу манасан нь супер нэгдлийн онолд тэгтлээ нөлөөллөө гэж үү?
-Нөлөөлсөн. Энэ бол баримт. Ертөнцийн зохиролд гайхаж бишрэхдээ “Зохирол” гэдэг үгийг мэддэггүй байсан байж таарна. Гэхдээ сэтгэгдэл, сэтгэмж нь тийм байсан. Коперникийн дараахь нээлт ололт нь Иоханн кеплерийн “Нагтогисае Мипси” ном юм. Ертөнцийн зохирол гэсэн үг. Энд гариг эрхсийн хөдөлгөөний хуулиуд байх ба энэ үндсэн дээр их Ньютоны онол номлол бий болсон түүхтэй. Ерөөс танин мэдэхүй, шинжлэх ухааны туйлын зорилго нь ертөнцийн зохирлын системийг нээж олох явдал. Олбоос супернэгдлийн онолыг байгууллаа гэсэн үг. Их Ньютоны дараахь номоор онолын физикийн ухаан бий болсон. Онолын физикийн эцсийн онол, төгсгөл нь миний дээр дурдсан ном.

Ньютоны номын нэрийг зээлдсэн нь хэр оновчтой юм бол?
-Зээлдэх зайлшгүй шаардлагатай. Гол учир нь түрүүнд хэлснээс тодорхой байх биз. Надаас өмнө энэ нэрийг зээлдсэн хоёр тохиолдол байдаг. Нэг нь огт ач холбогдолгүй, нөгөө нь ач холбогдлоор багахан ажил байсан юм.

-Таны номын нээлт хэзээ болох вэ?

-Сая болоод өнгөрсөн.
-Том баяр болов уу?
-Презентацийг “Harmonicae Mundi”-т зохион байгуулсан. Миний номыг ивээн тэтгэж хэвлүүлсэн газар. Хааны нэр сүр цаанаасаа хэрэг боллоо гэж бодогдоно. Төрийн гурван өндөрлөгийг урьсан гэсэн. Ёс ёмбогор, төр төмбөгөр гээд тэдэнд нэг нэг хувь ном гардуулах санаа байлаа. Гэтэл өндөрлөгүүд өөрсдөө ирэх нь байтугай, төлөөллөө ч ирүүлсэнгүй.
-Яасан юм бол?
-Айгаад байдаг юм. Монгол хүнд итгэхгүй байгаа юм. ШУ-ч боловсрол дутмагийнх.
-Юунаас айдаг байна аа?
-Энэ чинь би өөрөө айдаг аугаа үзэгдэл. Энэ чинь шинжлэх ухаан, соёл иргэншлийн түүхэнд эцсийн эцэст хэдэн нүүдэлчид үнэмлэхүй ялж буй хэрэг шүү дээ. Супернэгдлийн онолын асуудал гэж юу болох тухай уул овоо шиг их утга зохиол бий. Нобелийн шагналт Стивен Вайнбергийн ном байна.
Нэр нь “Эцсийн онолын зүүд мөрөөдөл” гэж байна. Энэ чинь хүн төрөлхтний зүүд мөрөөдөл болсон туйлын зорилт. Бас нэг ном байна.
Нэр нь “Физикийн төгсгөл: Нэгдсэн онолын үлгэр домог” гэж байна. Зүүд мөрөөдлийн хэрийн зүйлийг хэрэгжүүлэх нь үлгэр домгийн хэрийн хүнд хэцүү хэрэг болох нь XX зууны шинжлэх ухааны түүхээр батлагдсан юм. Тэгэхээр зүүд мөрөөдөл, үлгэр домог хэрэгжлээ гэж нэг муу Монгол хэлэхээр өнөөгийн манай удирдлагад үнэхээр итгэл үнэмшилгүй сонсогдох нь аргагүй юм. Гэтэл ирэх жил их ойг нь тэмдэглэх Хүннү гүрэн, та бид нэр сүрийг нь худалдаж идэн байгаа Чингисийн Монголын Эзэнт гүрэн чинь бас л зүүд мөрөөдөл, үлгэр домгийн хэмжээний аугаа үзэгдэл шүү дээ. Тиймээс үлгэр домгийн хэрийн зүйлээс айж бэргэх, хулгаж хулмалзан нуугдах шалтгаан чухам Монголчуудад байхгүй юм. Гэтэл та бид дээр үеийн баатрууд биш, өнөө үеийн бирд бөөснүүд болжээ. Хүн амьтныг ч дээр дооргүй айлгаад, би өөрөө ч бэргээд байдгийн учир энэ.
-Тэгвэл Таны бодлоор төрийн өндөрлөгүүд юу хийх ёстой юм бэ?

-Миний бодлоор биш ээ. Үндсэн хуулиа хар. Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газрын хуулиа хараач ээ. Үндсэн хуульд: “Монголын ард түмний шинжлэх ухаан, оюуны өв төрийн хамгаалалтад байна” гэжээ. Учир нь “Иргэний туурвисан оюуны үнэт зүйл бол… Монгол Улсын үндэсний баялаг мөн” юм байна. Соёл иргэншлийн үндэс нь шинжлэх ухаан. Ямар шинжлэх ухаан байна, тийм л соёл иргэншил байна. Өнөөдөр харилцаа холбоо глобальчлагдаж, та бид гар утас санжигнуулж яваа маань физикт квант орны онол гээч юм байдгийн үр дүн юм. Нэгдсэн орны онол хувьсгалт шинэ технологиуд бий болгох нь дамжиггүй. Шинжлэх ухаан бол дэлхий нийтийн тэргүүлэх эрх ашгийн гол гогцос асуудал. Тиймээс үндэсний төр засгууд Үндсэн хуулийнхаа дээрх мэт заалтаар даян дэлхийн эрх ашгийн өмнө хариуцлага хүлээж буй юм. Судлаач миний өмнө биш. Онол босгож ном хэвлүүлснээр судлаачийн үүрэг, хариуцлага дуусгавас болдог номтой. Үлдсэн нь бусад сонирхсон үгүй этгээдүүдийн үүрэг хариуцлага, сайн муу дурын асуудал. Сайн муу дуртай гаас нь үл хамааран үндэсний төр засгийн хувьд хуульчилсан үүрэг хариуцлагынх нь асуудал.
-Энэ уг нь хэн хэндээ ойлгомжтой л баймаар юм…
-Чухам дээгүүрээ ойлгохы хүсэхгүй байна. Үндсэн хуулиа ч эргэж хардаггүй юм шигээ Барууны нэрт сэтгэгч, “Хубилай” хэмээх нэн алдартай шүлэг найргийн зохиогч Кольрижийн хэлсэн нэг айхтар үг байдаг. Юу вэ гэвэл “Хүмүүс эцсийн эцэст хүний мөн чанар гэдэг хөгийн юмтай л учирч таардаг” гэж. Энэ их үнэн үг. Жишээ нь, Монгол Улсын баатар, УИХ-ын удаа дараагийн гишүүн Эрдэнийн Бат-Үүл байна. Эцгийг нь би дагуулж шөнөжин айл хэсч архидах хэрийн жирийн танилууд байсан юм. Луугар буриад байлаа л даа. Социализм байж л байсан үед энэ Бат-Үүл гишүүн над дээр ирж, ирэх хувьсгалын тухай хөөрөлдөж байсан удаатай. Гэхдээ гол нь энэ биш. Гол нь Бат-Үүл баатар маань физикийн багш мэргэжилтэй ухаантай юм өөрөө ярьж байсныг санаж байна.
Эйнштейний харьцангуйн онолыг их уншсан ч гэж хэлснийг санаж байна. Би энэ судалгааны тухай 13 жил хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр бараг тасралтгүй хэлж ярьсан шүү дээ. Гэтэл яав. Зүгээр физикийн багшийн ердийн сонирхлоор ч юм уу, ер нь нэг муу Монгол хүнийхээ хувьд ч юм уу, эсвэл хувьсгалч баатрынхаа зэрэг зиндаагаар ч юм уу, зүгээр төрийн түшээгийнхээ үүрэг хариуцлагаар ч юм уу, миний судалгааг нэг удаа ч болов анзаарч “Үгүй, та нээрээ оролдоод байвал болох ч юм бил үү, хэн мэдлээ” гэж хэлж болох байсан. Гэтэл тэгсэнгүй. Үүнийг л хүний мөн чанар гэдэг хөгийн юм гээд байгаа юм. Хүний мөн чанар гэдэг дээр Монгол хүний шинж чанарыг нэмж тооцох тухай Баабар бичээд байдаг нь нэг их буруугүй бололтой. Гэхдээ Монголчууд бидэнд ерөөс ямар нэг юм айхтар дутаад буйг энэ жишээ харуулах мэт.

-Тэр дутагдаад буй нь юу бол, Таны бодлоор?

-Миний бодол нэг хэрэг. Ер нь хэн хүнгүй бодууштай зүйл. Нийгэм маань оюуны ашиг сонирхлын талын зүйлийг ор тас таягдан хаяжээ. Капиталист анхны хуримтлалын хатуу ширүүн нөхцөлд материаллаг ашиг сонирхол давамгайлах нь зүй тогтлын хэрэг. Юун онол номлол вэ, балай юм, Оюутолгой, Тавантолгой байхад гэж уцаарлан бодоод байна. Гэнэн хэрэг, өнгөцхөн бодол. Ялангуяа төр засгийн төвшинд. Миний нэг мэргэжил бол уурхайчин. Ерөнхийдөө үндэсний амбиц дутаж байна. Эзэнт их гүрнийг байгуулагчдын үр удам бид маань ямар нэг том ялалтын тухай хүсч мөрөөдөх байтугай, тийм юм зүүдэнд орохоос айдаг болжээ. Хэдэн зууныг дамжсан бууралт доройтлын дараа энэ ч аргагүй. Энэ бол хүндэтгэх шалтгаанаар уучлууштай үзэгдэл. Гэхдээ нийгмийн ерөнхий төлөв байдлынхаа клиник онош тавих нь их чухал. Эмгэг согогоо эхлээд мэдэж баймааж, анагааж эмчлэх аргаа олно. Гол арга нь дэлхийн хэмжээний шинэ шинэ амжилт олох. Амжилт олохын тулд үндсэн хөшүүрэг нь эргээд үндэсний амбийц. Үндэсний амбицгүйгээр олимпийн аварга төрдөггүй нь их спортын аксиом байдаг юм. Хэрэв олимпийн аваргууд төрсөн бол Монгол хүний үндэсний амбийц сэргэж буйн гэрч ба үр нөлөө. Энэ амбиц буюу үндэсний эрмэлзэл зориг тань сумо, спортоос гадна шинжлэх ухааныг бас хамрах ёстой. Орчин цагийн барилдаан зодолдооны гол талбар нь шинжлэх ухаан. Үүнийг орхигдуулж хэрхэвч зохихгүй. Монголд шинжлэх ухааны уламжлал бага гэдгийг түрүүнд дурдсан. Гэхдээ танин мэдэхүйн язгуур уламжлал агуу. Энэ уламжлалын үр дүн нь супернэгдлийн онол. Энэ тухайд миний бусад ярилцлага, нийтлэлээс олж үзэж болохуйц.
Шинжлэх ухааны албан ёсны хэвлэлд нэр бүхий нэг хүний үг хэвлэгдсэн удаатайг зургаар нь хуулбарлан үзүүлье:

‘ Морин дэл дээр төрж морин дээр үхдэг эсгий туургатны бор гэрээс нээлт гарна гэдэг ёстой л гонжийнжоо. голионы баас ‘

Мөн тэнд бас нэг ийм үг бий.

‘ Бидний нэг гутамшиг бол экспертүүд Монголд байдаггүй ‘

Монголд экспертүүд бий л дээ. Голж шилэх нь илүүц. Социализмын 70 жил дэмий өнгөрөөгүй. Номын нээлтэнд харин ШУА-ийн Ерөнхийлөгч академич Ц.Энхтүвшин хүрэлцэн ирж ном гардсан. Бодвол, экспертүүдээ цуглуулж энэ онол ба номыг миний оролцоотойгоор хэлэлцэх юм байгаа биз. Ерөөс шинжлэх ухааны ердийн горим журам нь энэ. Сайн муу дурын юм уу, гуйлт хүсэлтийн асуудал биш. Энэ горим журмыг баримталж огт сураагүйн зовлон бий.
-Горим журмынхаа дагуу арга хэмжээ авагдах байлгүй дээ гэж найдъя. Эцэст юу хэлмээр байна?
-Шинжлэх ухааны сүүлчийн онолыг нээн олж байгуулах асуудал ба туйлын зорилт хүн төрөлхтний өмнө байдаг юм байна гэж түрүүнд хэлж ярьснаас эрхбиш ойлгогдож буй байх. Шинжлэх ухааны асуудал шийдтэй байх номтой, учир нь шинжлэх ухааны асуудал. Хэн, хаана, хэзээ шийдэх нь тохиолдлын хэрэг, магадлалын асуудал. Тохиолдол, магадлалын дотор Монгол Улс ба Монгол үндэстэн тууж л яваа юм. Ямар нэг тохиолдол, магадлал хэрэгжихэд айж цочирдон шоконд орж балмагдах хэрэггүй. Нөгөөтэйгүүр, шинжлэх ухааны шинэ суурь онол хаанаас гарна, тэндээс соёл иргэншил хөтлөгдөж, тийшээ түүхэн үйл явц төвлөрдөг жамтай. Шинжлэх ухааны сүүлчийн онол хувьд ийм даяар нөлөө тусгал нь үнэмлэхүй шинж чанартай байх өстой. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс хүссэн хүсээгүй олон улсын рейтинг чансаагаараа тэргүүлэх байр сууринд тавигдана. Эндээс их юм хүлээгдэнэ. Харин хүлээлтийг бид хэрэгжүүлж чадах уу, үгүй юү. Ер нь бодоод байх нь ээ, би вээр Бодончар мунхагийн угшилтай нэгэн байх шиг. Мань ер үлгэр домгийн шахам хачин жигтэй юм донгосоод мунхаг гэж ад үзэгдэн гэрээсээ хөөгдсөн байдаг. Гэхдээ хожим нөгөөдүүл нь яагаад ч юм түүнийг зорьж эргэж очсон байдаг. Нөгөөх нь болохоор, тэнд нэг хэсэг сул иргэн байна, тэднийг автугай гэж санал дэвшүүлсэн байдаг. Тэгээд тэр ёсоор болсон. Тэгээд үйл явц цаашид хар аяндаа даамжирсан. Их Монгол Улс, Эзэнт гүрний угт ийм зөвлөмж, ийм үйл явдал байсан. Өнөөгийн дэлхий гэж яахаа мэдэхээ больсон сул иргэд тэр аяараа аврал хүлээж байна. Аврал нь зарчмын хувьд ганцхан. Энэ нь эцсийн буюу супернэгдлийн онол. “Санааг нь авбаас бие нь хаа хол очиж хамраараа хатгаж ойчих” гэж Чингис хаан сургажээ. Санааг нь нэгмөсөн авах арга хэрэгсэл нь бэлхнээ байна. Ардчиллын туг далбаа, уриа лоозон болсон Уинстон Черчилль хэлэхдээ “Ирээдүйн эзэнт гүрнүүд нь оюун санааны эзэнт гүрнүүд байх юм” гэжээ. Оюун санааны даяар Эзэнт гүрэн байгуулах алтан боломж нээлттэй. Үндэсний зөн яруу найрагтаа байдаг юм. Олхонуд Д.Бямбадорж зайрантны зөнд орсон нь:
Угийн түүх эхээр эхэпж Удмын ёс эцгээр овоглож Ханхүү тэнгэрээс ирж Хас төр тогтоогүй байхад
Бөө бөөлж байсан Бөөрөнхий тал хэнгэргээ дэлдэж байсан…
гээд бүхий л түүхэн эринүүдийг дамжин өртөөлсөөр эцэст нь:
Омогширч явсан Хөх Монголын удам
Домогширч үлдсэн Нууц товчоогоо залж
Авъяасаараа дахин дэлхийд гайхуулах
Алтан боломж, энэ зууны босгон дээр
Бөө бөөлж байсан
Бөө бөөлсөөр байх болно…
гэжээ. Ерөөлөөр болтугай юу?
- Болтугай, болтугай.
-Дараагийн ярилцлага хүртэл баяртай.

Б.Даариймаа

Эх сурвалж: “Үнэн” сонин

Ойр зуур

2010-06-17T17:20:00.002+09:00

Блогоо тоосонд даруулж байнаа. За яахав тэгж байгаад бичнээ. Халуун болоод л халуун болоод л байна даа. Дэлхийн аварга эхэлцэн бас нэг юм хажуунаас чангаагаад байдаг болов. Италийг дэмждэг байсан урваад байгаа. Энэ удаад Аргентиныг дэмжинээ.

"Хүн, араатан, бурхад"

2010-06-02T00:45:00.003+09:00

Сайхан сайхан ном орчуулагдаж хэвлэгддэг болжээ. Хэвлэлийн компаниуд маань ч шаардлага нь өндөрсөж сонголт арвинтай болсон байх шиг байна. Гэхдээ үнэ жаахан өндөр санагддаг шүү. Яахав энд тэндэх орны номын дэлгүүрүүдтэй ижил ч Монголын нөхцөлд авдагтайгаа харьцуулахаар чанга байдаг санагдсан. Эх оронруугаа зун хариад ирэхдээ хэдэн ном бариад ирдэг байсан өнгөрсөн хоёр явалтандаа чадаагүй. Номны үнийн хараад санаа алдаад гарсан даа. Баабарын орчуулга Сталинг авюу гээд хоёр удаа орсон арай л... гэсээр гарч одсон. Саяхан Осендовскийн ном болох "Хүн, араатан, бурхад"-г уншлаа. Нэргүй гуайн орчуулга гэнэ. Тун сайхан ном болжээ. 1920 гаруй онд хэвлэгдсэн гэж ойлгосон зөв үү буруу юу. Тэр үеийн түүхийг яг харсан хүнээр нь тэгээд харь хүний бичсэнээр уншихийг хүсдэг байсан. Ёстой л загатнасан газар маажив гэгч болов.(ямар ариун цэвэргүй биччивээ.) Үе үе, гэнэ гэнэ жаахан фантааз байна уу гэж харагдаж байсан. Гэхдээ тун давгүй. Манай хутагт хувилгаад яасан сайхан мундаг улс байсан юм... Монголын минь байгаль, ан амьтан ямар ч их байгаав. Шагшираад л уншаад нэг суултаар дуусгачив. Иймэрхүү номыг уншаад дуусгачихаар яах гэж хурдан уншиваа гэж бодогддог шүү. Арбатын хүүхдүүд энэ тэр гэсэн номыг уншаад аан гээд дуусгадаг бол. Кармазын хөвүүд мэтийг уншсаны дараа хэдэн хоногтоо шаналчдагсан. "Хүн, араатан, бурхад" номыг уншаад нэг хэсэгтээ л Монгол минь үлгэрийн орон шиг. Нөгөөх шамбалын орон шиг санагдав. Аялмаар үзмээр биеэрээ туулмаар.. Ёстой л жимс түүгээд, ан хийгээд явх үзэхсэн гэж өөрийн эрхгүй санагдах юм билээ. Дамбийжа, Барон Унгерн, Богд гээд л тэгээд бас бус хувилгаад уншаа л баймаар сонирхол татсан шүү. Хөдөө нутгийн анчин, малчин өвгөдтэй уулзах хүсэл төрсөн. Ямар сайхан нутгийн эзэн нь болж төрсөн юм бэ дээ гэж бодогдох. Иймэрхүү ном байвал хүмүүсээ санал болгоорой. Уншаагүй нь заавал уншаарай!

Монголд минь эртнээс л хүн, араатан, бурхад амьдарч ирж. Өнөө ч тийм байна. Сайхан сэтгэл, хүн нь хүнээ гэх үзэл дийлж байгаасай. Эх орон минь амар амгалан байг.

Бодолд суусан бодол

2010-05-28T00:33:00.003+09:00

Хөнжилдөө л жийлцээд байх нь сайхан байдаг бололтой. Нэг нь санаа гаргахаар нөгөөх нь илүүг санаачлахыг оролдох боловч улам дор, дээрдүүлж үл чадах дутуухан сэтгэлгээтэй, гуцуухан зүйл барьж чичрэнэ. Бусдыг үл хүлээн зөвшөөрөх өөрийгөө мундаг хэмээн бодох бодлын сэжүүр нь энэ биз.

Нэг нь туг бариад босоход нөгөө хэд нь дуу хураан, газар ширтэн. Зарим нь нэг нь муулж мяална. Өөрөөс нь гарамгүй санаа гаргаад хамтрая, амжилтанд хүрье гэсний хариу нь...

Бидний нийгэм, амьдрал, хүмүүс маань бүгд л ийм болцгоосон. Гар дахь модоо сайтар ажиглаад, дэлхийн хэмжээний том нүүдэл хийж чадах чадалтан өнөөдөр хэд бий болоо. Бидний дунд. Бид тэр хүмүүсээ дээш нь гаргаж чадах, зориг, ухаалаг байдал хэр бий болоо. Энэ надаас илүү, тэгвэл би энэнийг дэмжихгүй гэх ядмаг сэтгэлгээтэй. Хариуцлага үүрэх болхоор нуруугаа үүрээд зугтдаг. Идээ будаалаг болхоор халбагаа бариад хусам ч болсон хусахаар цугларна. Үнэгүй зүйлст нугасгүй. Гэвч хаана ч үнэ үгүй зүйл байдаггүй гэдгийг ухаардаггүй. Үнэгүй чанаргүйгээр ходоодоо дүүргээд дараа нь хэд дахин үнээр түүнийгээ төлдөгөө мэддэгүй. Харамсмаар, халагламаар хар амиа боддог.

Хамгийн нэн тэргүүнд өөрийн эрх ашиг, ашиг хонжоо, амар хялбарыг сэтгэх. Хорвоогийн жам хувиа хичээхтэй хамтдаа явж ирсэн ч, хувийн эрх ашгаас даван гарсан зүйл гэж бий. Сэтгэлд, оюун санаанд үнэт зүйлс бий. Өчигдөр ярьснаа өнөөдөр мартдаг, өнөөдөр ярьснаа эргэж хараад үгүйсгэдэг. Энэ юуных, ямар учиртай юм болоо? Эргэцүүлэл, бодомжны дараа хариу, шийдвэр гарах ёстой атал, улам л төөрөх, будлих. Жижиг зүйлст сатаарч, гол утга учир санаанаасаа алсрах. Алсран тасарсаар хамгийн хөгийн жижигхэн зүйлстэй зууралдаж буйгаа гэнэт анзаарах. Эргэе, засая гэхээр хэт оройтжээ гэж цайруулаад өөрийгөө залхууд бариад өгөх.

Даамжиран даамжирсаар үгүйсгэх сэтгэл маань өөрийгөө үгүйсгээд ч байгаа юм шиг.. Эргэлзээ, тээнэгэлзээ үргэлжилсээр... Гарцаа олохгүй, самгардах бүрий харах цар нь хумигдаж, гэгээ орохоо байдаг бололтой. Аяа ганцаардал... Хүн дунд орсон чоно мэт.. Хажуу хавирганаас, тал талаас чичлэх... Нийгмээс, өмнөх замаа үгүйсгэх үгүйсгэл нь явсаар явсаар.. Хамгийн түрүүн төррүү хуруу чичилж, дараа нь бусад руу дайрч, тэгээд эргэн тойронруугаа хялааж, эцэст нь эцэст нь өөрлүүгээ хардаг бололтой.

Зөв үү? Буруу юу?

Чи зөв явна уу? Төөрж будилж байна уу? Буруу эргэлт үү? Юу вэ? Хэн бэ?

Хуруугаа өөрлүүгээ чиглүүлээд чи өөрөөсөө эхэл гэж хэлэх нь зөв болвуу. Эсвэл биш үү. Эцэст нь гэхээсээ одоо нь дээр биз.. Одоо, одоо бол миний бодолд нэг зүйл их хүчтэй эргэлдэж байна. "Хийгээд, бүтээцэн улсуудыг хүндлэх сэтгэл, яаж чадваа гэх гайхшрал, бас яагаад болохгүй гэх нэгэн бодол." Үсрэе! Ерөөсөө л үсрэе...

Ур дахь зам минь үргэлжилж байна. Гэхдээ дов, толгод, бүдрэм чулуу байдаг ч.. Ан цав, ангал жалга, тойром бүрд туулах ч тэр, тойрох ч тэр боломжгүй газар, үе байдаг бололтой. Эцэс, төгсгөл болоогүй байна. Одоо л.. Одоо л....

Цөөн үг

2010-05-23T02:26:00.002+09:00

Нэр хүнд, эрх мэдэл, мөнгө энэ гурав чухал!
Эдгээрийг бий болгогч үр нь МЭДЛЭГ.
Дээрх гуравт хүрэх зам нь ШУНАЛ.
Харин шунал ихэдвээс МӨН ЧАНАР үгүй болно.
Мөн чанараас үл хазайн мэдлэгээ ашиглан дээрх гуравт хүрэх аваас ХҮН болсны утга учир гарах буйзаа.

Бурхан багшийн сургаальд ч хөрөнгөтэй болохыг дэмжсэн хэсэг буй. Учир нь мэдлэгээ ашиглан олсон зүйлсээр агуу их буяныг үйлдэж болох билээ.

Чамд өнөө маргаашийн өл хоолыг бодон амьдрахуйн үед хэр их буян хурааж чадах билээ. Нэг бол үнэн мөн чанараас үл хазайн дээрх гуравт хүрч их буян үйлд. Эс бөгөөс бүхний огоортож, номын ёсыг барин (өргөн утгаараа эхнэр үл авах, амьтны амь үл таслах зэрэг..) даяан хийж хорвоогийн эрээн бараанаас ангижрах бөлгөө.

Массын таалал

2010-05-21T12:30:00.002+09:00

Үр хүүхдээ сайн сайхан явуулахын тулд аав ээж нь өөрсдийн үйлдэл бүхнээ хүүхэддээ тайлбарлалгүйгээр шийдвэр гаргах, хүүхдээ шахаж шаардах байдаг байх. Гэхдээ мэдээж чиний сайн сайхны тул үүнийг хийснээр ирээдүйд ийм хүн болноо гэдэг ерөнхий ойлголтыг өгч байдаг. Хүүхдээ дураар нь байлгаж хүссэнийг нь идүүлж, хүссэнээр нь тоглуулаад байвал юунд хүрэх нь тодорхой. Үүнтэй дүйцүүлж бодоход улс төр болон тоглодог нэг хэсэг маань татвар төлөгч болох иргэдээ, өөрсдийн мөнгөөр нь өөрсдөд нь өгөөш шидэж наадах аж. Газрын баялаг байна, ард түмэндээ тараана. Ийм ч хишиг, тийм ч дэмжих сан танд тэдийг өгнө биднийг дэмжээрэй. Дөрвөн жилд ганц удаа л нэрийг маань дугуйл. Тэгээд 1.5 саяа ав. Гэвч цагаа тулахаар тэр мөнгөө өгсөн ч зүйлгүй, жаахан хусмаа долоолгоод юмны үнээ нэмэх аж.

Зөвхөн тэдэнд буруу өгөх бас арга алгаа. Массын таалал ийм байгаагаас хойш. Гурил, буудай арвин, ногоо хүнс элбэг үнэ боломжийн байхад сэтгэл өег ч нөгөөх бэлэн сэтгэхүй, зүгээр сууж байхад бөөн мөнгөтэй болох хүсэл нь чангаана. Тээр тэнд нэг газар доор юм байна, тэрийг зараад мөнгө болно гэхийг сонсмогц л аазгай нь хөдлөөд тогтож суух биш. Зарим нь ханцуй шамлан, түмпэн саваа бариад гар аргаар олборлоно. Хэсэг нь толгой, гарандаа бүч уяад, уриа лоозон бариад гадаа жагсчихна. Үлдсэн масс нь ч бас зүгээр яаж байхав сонгуулиар хэн ихийг амласан түүнийг нь сонгож амар үлгэрийн амьдралаа мөрөөснө. Хэрэглэгч юу хүснэ, түүнд нийцүүлдэг хойнодоо. Намууд ч өгөөшөө хаяна. Өгөөшөө үмхүүлээд гараад ирлээ. Нөгөөх ажилгүй суугаад өлсөөд байгаа массаа яахуу? Үйрмэгхэнээр тэжээж, агуу уужуу сэтгэлээр харж үздэг хувилгаадын дүрийг бүтээцгээнэ. Улс оронд хөгжил шинэчлэлт, урагш алхсан зүйл үгүй. Баян ядуугын зөрүү, таргалсан турсаны ялгарал улам тод үзэгдэнэ.

Массын таалалд нийцүүлснээр сайн сайхан хүрэх боломж тун бүрхэг. Масс хэзээд амар хялбар, хэнч илүү хожихгүй байх л шийдвэр хүсдэг. Хэн нэг нь илүү олохгүй л байвал массаараа турж үхсэн ч яахав. Масс-д 70 мянгаа бүгд авч байвал мах 7000 хүрэх нь юу ч биш. Зурагтаа асаагаад, сониноо гарчиглаад хэн нэгэн авилгалаар шоронд оржээ, ажлаасаа хусагджээ гэвэл бах нь ханана. Харин тэр авилгач, авилгал авагч нь жараахай байна уу, акул байна уу сонин биш. Тэр нэг хүний мууд дуртай бахын хангаж л байвал болоо. Тэр нь тэдэндээ таашаал. Албан тушаалд тэр томилогдсон гэнэ. Одоо цаадах чинь улсын мөнгийг гөвж өгнө дөө. Өмнө нь хусдаг байсан одоо ч хусна. Муухай цус, буруу хүнээ томилжээ хурдан буулга, унага, шоронд хатаа, шороонд бул. Цаад санаа нь өөрөө тэр местэн дээр очоод хусаж, хулгайлж чадахгүй дээ л хорсож байгаа нь тэр. Тэр хүн юу хийх хүсэлтэй хүн, ямар бодит чадвартай хамаагүй. Өөрсөд шигээ л санана. Масс туйлын хар. Гэвч масс туйлын цагаан. Гэр бүл, найз нөхдийн хүрээллээр нь буюу хувь хүн талаас нь харвал бүгд л амьдралын төлөө явж буй иргэн. Харин массаараа нийлвэл долоон дор жинхэнэ сөнөөгчид. Масс хэзээ ч ирээдүйгээ харах билгийн нүд, холч хараа байдаггүй.

Аливаа шинжлэх ухаан, болон төрөл бүрийн салбарын түүчээ хэсэг бүлэг цөөнх, ганц нэг хүн чирж явдаг. Шинэ олсон санаа, туршилт, онолууд бүгд. Хэзээ 2000, 20000 хүний бүлэглэлээс гардаггүй. Масс зөвхөн уриа хашгиран уулгалж л чадна. Харин жинхэнэ түүчээ болсон цөөнх зам залдаг. Зөв тийшээ юу, буруу тийшээ юу гэдгийг ёстой л массын аз эз, бурхан тэнгэр л мэдэх хэрэг. Гэвч зөв шийдвэр гаргах боломжийг нэмэгдүүлж болно. Үүнд боловсрол, туршлага, юмыг харьцуулж харах чадвар, мэдээлэл тус болдог. Эдгээр зүйлсийг ард түмэндээ, татвар төлөгчиддөө өгч буй төр засгийг сайн засаглал гэдэг. Харин нүдийн боож, төөрөгдүүлж, худал мэдээллээр тархийн угааж байвал асуудалтай асуудал нь мэдээж ШУНАЛ.

Бид яагаад 70 мянга авах эрхтэй гэж?

2010-05-18T20:20:00.002+09:00

Биднийг тархины өлсгөлөнд оруулах бодлого баримталж байна.

Бид гэж хэн юм бэ?
Бид гэж татвар төлдөг, тэгээд Монгол улсын иргэн, түүнээс гадна татвар төлөгчидийн мөнгөөр гараа угаадаггүй бүгд.

Хэн тэр бодлогыг баримтлаад байгаа юм бэ?
Татвар төлөгчидийн төлсөн мөнгийг өөрийх хэмээн андуурдаг, шунал нь дуусахгүй арвин, хүний юмыг шал тоохгүй завшдаг. Завшчихаад огт ичиж зовдоггүй бүлэг нөхөд.

Ямар бодлого баримтлаад байгаа юм бэ?
Эргээд энгийн асуулт асууя. Яагаад та өөрийгөө Монголын шороон доор буй баялагаас хувь хүртэх хүн гэдэгт чин бат итгээд байгаа юм? Ямар гавъяа байгуулсан болоод тэр зүйлсээс хувь хүртэж ангайж байгаад амруу тань хоол цутгах ёстой гэж бодоод байгаа юм?
2000 он түүнээс өмнөх жилүүдээ бодоод үзье. Бид ингэж боддог байсан уу? Гараас нь бүтээл гарахгүй. Архи ууж, танхайрахаас өөр гавъяа байгуулахгүй байхад яах гэж тэжээх юм. Авсан архи, идсэн хоолноосоо л татвар төлж буй, ажил хийдэггүй, хийсэн ч хийсэн дүр эсгэн цаг нөхцөөх тийм хүмүүс хувь хүртэх, дэмжүүлж байна гээд гэдэсээ илээд хэвтэх нь хэр зөв зохистой зүйл вэ? Дөрөв дөрвөн жилээр гарч ирээд баахан балай хууль баталдаг. Хэнд хэрэгтэй, хэдийд хэрэгжээд байдаг хууль юм бүү мэд. Жилээс жилд таргалж зузаараа л, өдрөөс өдөрт гэдэс нь унжиж, хамар нь сөхөгдөх. Сонгуулийн үеэр гэнэт ухаан орж, сонгогчидийнхоо улыг долоохоо шахна. Хайраа зарлана, юу ч хийгээгүй, энэ орны төлөө хуруугаа хөдөлгөөгүйгээ гэнэт санахтайгаа зэрэгцэн баахан популист амлалт өгнө. Хэнд хэрэгтэй юм? Зүгээр сууж байхад мөнгө өгнө гэх.. Гэхдээ энэ амлалтын цаана ард түмнээсээ арав дахин ихийг хусах амттай мөрөөдөл нь бий. Ажил хэрэг болгох гэж яарна. Энэ үйлдэлдээ өөрийгөө мундаг чаддаг толгойтой, аа нөгөөх ард түмэн гэх гайхлууд нь тэнэг мангар, гэнэн, өөрийг нь байхгүй бол өдийд өлсөөд үхцэн байх байсан гэдэгт итгэнэ.

Цалин нэм гээд хэдэн хүн жагсахаар нэмчдэг. Амлалтаа биелүүл сая таван зуун мянгаа авъя гэхээр 70 мянга тараана. 70 мянгаа өгөөд, цалингаа нэмсэний дараах нь мах 7000 хүрлээ. Арван кг мах 70'000 төгрөгөөр авдаг цаг ирлээ. Зуд боллоо л гэнэ. Байгаль дэлхийтэй тулалдлаа л гэнэ. Зовлонгоороо түрий барьж массаа шүүслэнэ. Хэзээ энэ зун өвс ногоо элбэг байлаа, харж үзэж байсан хэрэглэгч олондоо мах хямдхан өгнөө гээд малчид махаа хямдуулж байсан уу. Үүнтэй яг адил, бид олигтой ажиллаж, дэлхийн зах зээлдээ бүтээгдэхүүнээ борлуулаад, улс шиг улс байж чадахгүй байхад. Яасан гэж шагнаад мөнгө тараагаад байгаа юм бэ? Ажилгүй, архичидыг дэмжиж байгаа юмуу. Эдийн засгийн эргэлтийг нэмэгдүүлж байгаа юмуу. Тийм бол наад тоглоомонд чинь, ажилладаг татвараа төлдөг энгийн иргэд нь хэлмэгдээд дууслаа. Махнаас гарахуу яахуу дээр тулаад байдаг. Удахгүй тогны үнэ нэмэгдэнэ. Тэгээд бинзен гээд гинжин хэлхээ үргэлжилнэ биз. Цүдгэр гэдэстнүүд орой зурагтаар мань хэдийгээ тавласаар л.. Татварын мөнгөөр яамд, авилгатай тэмцэх газар энэ тэр гээд тэжээж барахгүй баахан балай юмнуудыг угжина. Авилгалд автахааргүй хэмжээний цалин, урамшуулал, байр байшингаар хангах ёстой юм гэнэ. Юу хийж гийгүүлсэн юм.

Улаанбаатар хотоо хар. Нэг сая хүн амтай, бид л их гэж хөөргөдөгөөс томоохон хотуудтай харьцуулахад шалихгүй шүү дээ. Хүн хоорондын харилцаа нь там. Хотын бодлого, орчин нь гамшигийн байдалтай. Амьдрах гэхээсээ хэн тэсч үлдэх вэ гэдэг байгалийн хэцүүхэн шалгуур. Чадалтай, чансаатай, увайгүй, эвгүй гарууд нь хотоосоо гараад байшин бариад сууцан. Хууль ёсоор мөнгө олоод чадлаараа сайхан амьдарч байгаад нь баяр хүргэхээс яах вэ. Утаа униар, тоос шороо болсон хотдоо 24 цаг амьдрах ч гэж үхэлрүүгээ үтэр түргэн явж байгаа тэр хэсэг нь өрөвдөлтэй. Бид хүүхдүүдээ, хойч үеэ хорлох ёсгүй. Газар доор юу байх нь татвар төлөгчидөд огт пад байхгүй. Тэдэнд бэлэн гар дээр нь мөнгө өгөх ёсгүй. Тэр уурхайгаас олсон мөнгөө элдэв балай цоорхой төсөвдөө зориулалдаа. Тэрнийхээ чинээгээр татвараа бууруулж, юмны үнийг эрүүл системээр буулгал даа. Ачааг нь багасга. Бид зовох гэж биш, хэдэн цүдгэрүүдийг тэжээх гэж Монгол улсын иргэн байдаг юмуу. Үгүй. Хүн ёсоор нь харьц, хуулиа ёсоор нь сахиулъя.

Тэр жагсдаг барьдаг нөхөд ч болих хэрэгтэй! Ажил хий л дээ. Өдөржин Сүхбаатарын талбай тойрж гороолоод байхад нь авгай хүүхэд нь юу идэж амьдраад байнаа. Эх орондоо хайртайдаа жагсдаг нь юу л бол. Амташсан хэрээ арван гурав дахинаа гэж.

ОРОСЫН МОНГОЛООС ОРОС-ХЯТАДЫН МОНГОЛ

2010-05-12T19:53:00.000+09:00

Б.Цэнддоо

-вээрсүүд-

Нэг. ЗЭС ЦАРЦААТАЙ АМЬД БУДДА

Аугаа их Чингэс хаанаа мөрөөдөхөөс өөр төрийн мэнэжмэнтээр барагтайхан монголчуудын тусгаар тогтнолоо сэргээсэн, хадгалсан түүх маш сонирхолтой. Өөрсдийн маань ярьдаг шиг Чингэс хаанаас уламжилсан төрийн далд нууц бодлого энэ тэрээс үүнийг хайгаад огт хэрэггүй. Нэгэн цагт дэлхийн талыг эзэгнэж байсан Их хаан Чингэсийн бодлого аль XVI-XVII зуунаас тасалдан алдарсан юм. Хоёр зуу гаруй жилийн турш Жунь Анхайн ордонд боловсорсон Манж Да Чин гүрний төрийн бодлого Монголын хээр талд хэрэгжиж байлаа. Орон нутгийн ноёд түшмэдийн шийдэж байсан асуудал гэвэл малын жижиг хулгай ба өртөө улааны алба гэсхийгээд л болно.

Шашны удирдагч Амьд Будда нарын асуудлыг ч Бээжингээс хамаарч, тэдний зарлиг, лүндэнгээс эхлээд сүнс хаана дахин төрж болохыг хүртэл зааварлан удирдаж байлаа. Монголын шашны удирдагчийн хойт дүрийг зөвхөн Төвдийн Амдо мужаас тодруулах Манжийн хааны зарлигтай байсан.

Түүнчлэн XIX зууны сүүл үеэс эхлэн Манж Чин гүрний эзэд Өрнөдийн эзэрхийлэл, тэдний соёлын нөлөөнөөс үхтлээ айх болсны ул мөр ч Монголын амьд бурхадын зарлиг лүндэнгээс харагдаж байдаг. Тэд Өрнөдийн соёл иргэншил, техник, технологи нэвтрээд эхэлбэл араас нь цэрэг цуух, төр нь ороод ирнэ гэж үзэн болгоомжилж байлаа. Ар Монголын хутагт гэгээдийн лүндэнд “Улаан өнгийн хувцас бүү өмс, Цөвүүн цаг ирэхэд төмөр могой дэлхийг ороож, тэнгэрт зэс царцаа ниснэ...” гэхчлэн гарч буй шифрийг тайлбаас “Хаант Орост засгийг халсан улаантнуудыг бүү дага, галт тэрэг, нисэх онгоц буюу төмөр зам, агаарын тээвэр хэмээх Өрнийн технологиос, өөрөөр хэлбэл Өрнөдийн соёл иргэншлийн нөлөөнөөс болгоомжил” хэмээн уншигдана.

Харин өнөөдөр шашны уламжлалт улаан орхимжоо асаасан Дээрхийн гэгээн Далай ламтан төмөр могойн дотор дуртайяа заларч, өчүүхэн ч ажиг сэжиггүйгээр зэс царцаанд морилон тив, тивийн хүн ардад Буддагийн ариун сургаалыг айлдаж, хамаг амьтны тусыг үйлдэн бөлгөө.

Гэхдээ дээрх лүндэнг улаантнуудын учруулах аюулыг урьдчилан харсан, галт тэрэг онхолдох, онгоц сүйрэх, барьцаалагдах процессийг эртээс тольдсон виваангирид гэж тайлах хүмүүс ч бас бишгүй. Тийм байг яахав.

Хамгийн гол нь Ар монгол буюу өнөөгийн Монгол улсын нутаг дэвсгэрт явуулах төрийн ба шашны бодлого нь монголчуудынх биш харин 100 хувь Манж Чин гүрнийх байсан гэдэг нь л баримт юм.

Харин ХХ зууны Монголд явуулах төрийн бүхий л үйл ажиллагаа Зөвлөлт улсын Кремлийн хэрэмний цаана нарийн төлөвлөгдөөд, хатуу хяналттай хэрэгжиж байлаа. БНМАУ-ын төрийн яам, тусгай газар бүрт онц эрхтэй-Зөвлөлтийн зөвлөх ажиллан хянаж, түүнээс арай доогуур шатанд болохоор “Зөвлөлтийн мэргэжилтэн” хэмээх халхавч нэрийн дор Москвагийн бодлогын хэрэгжилтийг хянаж байв. Үлдсэн хэсэгт нь үзсэн дуулснаа хамгийн түрүүн Зөвлөлтийн зөвлөх болон мэргэжилтэнд биеэр болон даргаараа дамжуулан дуулгах үүрэгтэй мэдээлэгч, ажиглагчдын сүрэг төрийн хараагаар хяналт тавина. Тэр үед “Зөвлөлтийн зөвлөхтэй санал зөрөх”, “Зөвлөлтийн мэргэжилтнийг гомдоох” зэрэг нь төрийн эсрэг үйл ажиллагаанд тооцогдон хатуу шийтгэл хүлээдэг байсныг мартаагүй хүн Монгол улсад олон байгаа.

Дэлхийн социалист систем ХХ зууны сүүлийн аравны эхээр нуран унахад Монголын жолоо Оросын гараас алдагдав. Өнөөдөр Монголын ардчилагчид хувьсгалынхаа 20 жилийн ойг тэмдэглэж байна. Энэ ой үнэн хэрэгтээ монгол нутагт Монголын өөрийнх нь төр дахин бий болж, монголчууд өөрөө өөрийгөө удирдах болсны 20 жил юм.

Төрт ёсны мянганы түүхтэй улсын хорьхон настай төр???

“Чингэс хаан эргэж ирнэ”, “Чингэсийн удам бид бодохдоо” гэхчлэн дультраатах монголчуудын энэхүү балчир төр Орос ба Хятадын империйн бодлогыг сөрөн зогсож чадах уу? Далайн цаанаас гар сунгах Барууны хөрөнгө оруулагчдад бат наалдаад, хоёр их гүрнийхээ цалмыг сулруулж дөнгөх үү?

Хоёр.УЛСАА СОЛЬДОГ СОНГУУЛЬ

Монголчуудын ярих дуртай сэдэв бол тусгаар тогтнол. “Чингэс хааныхаа “толгой”-гоор бодоод, цэцэн ухаан гаргаж Манжийг мэхлэн тусгаар тогтносон ба Оросыг аргалан тусгаар тогтнолоо баталгаажуулаад, цаг үеэ олон тэднээсээ салаад ардчилж яваа” гэж ярих, бичих дуртай, бид.

Үнэхээр дэлхийн хоёр их гүрний дунд хавчуулагдан тусгаар тогтнолоо сэргээгээд, улмаар ардчилаад яваа нь бол баримт юм. Харин энэ бүхнийг уран сайхнаар найруулсан “Чингэс толгой” бол домог мөрөөдөл талдаа түлхүү байх аа.

Эхлээд эрх чөлөөний тухай нүүдэлчин монгол хүний ойлголтоос эхэлье. Тэд засаглалын сайн тогтоцоос илүү сайн ноён, захирагч л бүхнийг шийднэ гэж үздэг. Магадгүй энэ нь Чингэс хааны өсч өндийсэн түүхтэй ч холбоотой байх. Ингээд тэд шударга бус, хэрцгий эзэн ноёнтойгоо тэмцэх, түүнтэй заалдах, асуудлаа хуулийн хүрээнд шийдүүлэхийн оронд өөр илүү сайн эзэн ноёныг олж дагаар орохыг чухалчилдаг.

Нүүдэлчин амьдрал нь ч ийм боломжоор дүүрэн. Ноёнтойгоо муудалцсан шөнөдөө ачаалаад нүүчихнэ. Өглөө болоход өөр “сайн” ноёны нутаг руу орчихсон байна. Орон нутгийн сонгууль хийж байгаа хэрэг шүү дээ.

Баруун монголчуудын хэсэг нь малтайгаа нүүгээд Баатар Цагаан хааны нутаг Ижил мөрөнд, Ил тарвагатайн Сумъяа бээс албатаа дагуулан нүүсээр Богд хаант Монголын Сэлэнгэд ирж тус тус суурьшив. Ерөнхийлөгчийн сонгууль болоод байгааг анзаарав уу?

Манжийн захиргаанд орохынхоо өмнөхөн халх, ойрдууд нийлж хууль батлахдаа хэлэлцсэн гол асуудал нь “эзнээ солих явдлыг чадвал арилгах, эс чадвал бууруулах, аргаа барахад улам дэврээхгүй байх” явдал байлаа.

Ийм боломж байхгүй учраас суурин амьдралтай тариаланчид хууль ёс, засаглалын илүү шударга хэлбэр, муу ноёныг огцруулаад сайнаа гарган томилох арга сэлтийг бодож олохоос өөр аргагүйд хүрчээ. Тэр нь боловсрон боловсорсоор ардчилалд хүрсэн билээ.

1911 онд Монголчууд Манж Чин гүрний эрхшээлээс гарахдаа аанай л нүүдэлчнийхээ сэтгэлгээгээр хандсан. Тэд Манж-Хятад гэдэг муу эзнээс салж, Баатар Цагаан хаан хэмээх илүү сайн эзэнд хандаж байлаа. Монголын шашны тэргүүн Богд Жавзандамба хутагт итгэл өвөрлүүлсэн шавь нараа “төмөр могой”-д суулган Транссибирийн төмөр замаар Баатар Цагаан хаанд одуулж байлаа.

Хувь хүн бол адуугаа туугаад нүүхсэн. Адуу малаа туугаад нүүсэн торгууд монголчууд “халимаг” нэртэйгээр Ижил мөрөнд сууж байгаа л даа, уул нь. Даанч энэ уудам нутгаа хаяад нүүлтэй нь биш. Учир иймд Баатар Цагаан хаан та нааш ирж эзэгнэж өгнө үү? Яг ийм утгаар л монголчууд Хаант Орост хандаж байсан.

Монголчуудын хувь заяа Гурван улсын гэрээгээр Хятадын харъяаны боловч Оросын нөлөөний улс байдалтайгаар шийдэгдсэн билээ.

Гурав. АЯА САЙН ЭЗЭН!!...ЧИ ХААНА ВЭ?

Удалгүй 1917 онд Орос улсад төрийн эргэлт гарч хаанаа егүүтгээд, шашин номгүй улс засгийн жолоонд гарсан чимээ гарлаа. Ингээд монголчууд ядаж л бурхан шүтээнтэй эзэндээ эргэн очихоор шийдэж захиа урилга илгээн байж Сю Шүжаныг ирүүлэв. (урилга Тайваний архивт буй) Генерал Сю Шүжан нь Хүрээнд ирээд дураараа дургих нь хэрээс хэтэрлээ. Арга барагдсан Богд гэгээнтэн урьдын лүндэнгээ “умартан” байж улаан тугтай, төмөр могой, зэс царцаатай Зөвлөлтөөс тусламж гуйсан бичиг дээр мутрын тэмдгээ дарлаа. Шашны тэргүүнийхээ мутрын тэмдэгтэй захиаг өвөрлөсөн ардын намынхан шашин бурхангүй зөвлөлтүүд дээр “Бидний шинэ эзэн болооч” гэсээр очлоо. Улаантныг ирэхээс өмнөхөн монголчууд Барон Унгерн хэмээх шинэ хаантай болж үзжээ.

Монголчууд ХХ зууны эхээр өөрсдийнхөө “шинэ сайн эзэн” болох хүсэлтийг Японы эзэн хаан, Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгчид хандан гаргаж байсан баримт бий.

Дөрөв. ЭЗНЭЭ ДАХИАД АЛДАВ

Улаан Оросын нөлөөнөөс монголчууд 1990 онд гарлаа. Хэдийгээр ардчилагчид өлсгөлөн зарлаж, жагсаал цуглаан хийж, хэмжээгүй эрхт МАХН-ын Улс төрийн товчоо огцорч байсан нь түүх боловч тэр үед дэлхий даяар социализм өөрөө дампууран унаж, Зөвлөлт Холбоот Улс өөрөө тарсан цаг билээ.

Ийнхүү 1990-ээд оноос Монгол хээр талд мянганы тэртээх Хүннү гүрнээс улбаатай, найман зууны өмнөх Чингэс хаанаас үүдэлтэй Монгол төрийн бодлого сэргэн хэрэгжих цаг ирэв. Цоо шинээр дахин мэндэлж буй Монгол төрийн бодлого нялх балчир гэдгийг тооцон үзвээс тал нутагт хүчирхэг төрийн бодлогогүй болсон зурвас үе эхэлсэн юм.

1990 оны хувьсгал үнэн хэрэгтээ Зөвлөлтийн хэрээс хэтэрсэн нөлөө, дарамтын эсрэг хувьсгал байсан. Монголчууд Зөвлөлтийг өөрийн вассальд хандах хэм хэмжээгээ хэтэрхий зөрчин, дагуул улсынхаа дотоод хэргийг бүрэн хянаж байгаад дургуйцсэн юм. Энэ хувьсгал нь 1911 оны хувьсгалтай их төстэй. 1911 оны хувьсгалын өмнө монголчууд Хятадыг сөрөн зогсох тэнхээ бүхий Хаант Оростой холбоо тогтоож байсан бол 1990 оны хувьсгалын өмнөхөн БНМАУ нь Зөвлөлтийг сөрөн зогсох чадавхтай гүрэн болох АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоож чадлаа.

1911 оны хувьсгалын гадаад тохироо нь Манж Чин гүрэн өөрөө задран унасан явдал байв. Логик нь: Монголчууд Манж Чин гүрний хараат байсан ба Эзэн гүрэн өөрөө унасан нь Монгол орныг эзэнгүй болгов. Иймээс хоёр зууны тэртээ 1691 онд Долоннуурт байгуулсан Энхамгалан хаан ба Занабазарын гэрээ өөрөө хүчингүй болж байна. Хувьсгалын гадаад тулгуур нь Хаант Орос

Харин 1990 онд монголчууд эзнээ солих цаг дахин иржээ. Харин үндэслэл нь 1991 онд Ельцин, Кравчук, Шушкевич нарын гарын үсэг зурснаар Зөвлөлт Холбоот Улс тарсан явдал байв. Логик нь: Социалист систем ба Зөвлөлт улс тарснаар 1936 онд байгуулагдсан “Зөвлөлт-Монголын харилцан туслалцах гэрээ протокол” өөрөө хүчингүй болж байна. Хувьсгалын гадаад тулгуур нь нь АНУ тэргүүтэй дэлхийн ардчилсан систем.

Хэдийгээр 1936 оны гэрээ протоколд Монгол улс нь Зөвлөлт Холбоот Улсын вассаль болох тухай үг үсэг байхгүй ч гэсэн Ар Монголын газар нутгийг өөрийн ”зоон” гэж үзэн түүн дээрх засаглалын хэлбэрийг өөрийн цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалахаа зөвлөлтүүд албан ёсоор, олон улсын хэмжээнд тунхагласан юм. Тиймээс энэ гэрээ протокол 1691 оны Долоннуурын гэрээтэй утга нэг акт болно.

Монголд өрнөсөн ардчилал нь эрх чөлөөний хувьсгалынх нь дагалдах бэлэг байлаа. 1990 оны хувьсгалын баатруудын уриа нь эхэндээ “Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн хэмжээгүй эрх мэдлийг хязгаарлах”, “Монголын ард түмнээс нууцаар ашиглаж байгаа Мардайн урааны орд газраас оросуудыг хөөн явуулах” улмаар “Зөвлөлтийн гар хөл болсон МАХН-ын Улс төрийн товчоог бүрэлдэхүүнээр нь солих” тухай байсан.

Өөрийнх нь удирдаж буй систем нуран унаж байгааг өдөр тутмын үйл явдлаас харж мэдэрсэн, түүнчлэн магадгүй өөрөө ч Зөвлөлтийн хязгааргүй эзэрхийлэлд дотроо таагүй ханддаг байсан байж мэдэх Ж.Батмөнх Улс төрийн товчоогоо дагуулан огцрох ер бусын зоримог шийд гаргажээ.

1990 онд нам, төрийн тэргүүн Жамбын Батмөнх удирдлагадаа байсан нөхдөөс “Дахин улс төрд орж ирэхгүй” гэсэн ам өчгийг давхар авсан байсан нь сонирхол татдаг. Түүний хамтрагчдаас Пунцагийн Жасрайгаас бусад нь жолоодогчдоо үнэнч үлджээ. Харин П.Жасрайг Ерөнхий сайд болох үед “хуучин улс төрийн товчоочингууд” эзэндээ өргөсөн андгайнхаа тухай үг алдахаа огт мартсангүй.

Ж.Батмөнх хамтран зүтгэгчдээсээ авсан дээрх амлалтаараа Монголд дахин нэг намын систем тогтоохыг хүсээгүй гэж шууд дүгнэх хэцүү. Гэхдээ засаглалд эрс шинэтгэл хийхийг тэрээр хүсч байсан нь ойлгогддог.

Энэ бүхэн дээр дэлхий даяараа социалист систем өөрөө нуран унасан, далайн цаадах шинэ хөрш Америкийн нөлөө тодорхой болсон зэргийг нэмэхээр Монголын хувьсгал нь ардчилсан хувьсгал болохоос өөр зам мөргүй болж таарч байна.

Зөвлөлтийн нөлөө гэхээр “цэргийн эргэлт” санаанд ордог бол Америкийн нөлөө гэхээр “ардчилал” санаанд буудаг нь манай гаригийн жам билээ. ХХ зууны эхээр монголчууд Америкаас бас аврал эрж байсаан. Даанч газар холдсон. Харин одоо дэлхий тэгширч газар холдохоо байсан цаг.

Тав. ЭЗЭЛДЭГГҮЙ ЭЗЭН

Монголчууд зуун зууны туршид сурсан тэр л зангаараа шинэ эзэн ирж жаргаахыг хүлээн хэвтлээ. Гэхдээ америкчууд Хаант Орос, Гамин, Барон, Улаан арми бүгдэнгээс нь өөр аж. Тэд Монгол орныг өөрийн хүч ба зардлаар ардчилаад, цэгцлээд жаргаагаад өгсөнгүй.

“За хар даа, би та нарын төлөө улсаа ардчилчихлаа, хариуд нь улсыг маань та нар үүрээд явах ажаам уу”. Биднээс дутуугүй гайхсан нүдээр тэд харна.

Ардчилал тусгаар тогтнол нь маш зүйтэй боловч хамаг хариуцлагыг өөрийн толгойд үүрэх учиртай гэнэ. Зөвлөлтүүд үйлдвэр уурхай, сургууль соёл барьж өгч байсан. Америкууд огт туслахгүй биш боловч үндэсний баялаг ба эрх чөлөөгөө өөрснөө дархлах учиртай, харин арга барил энэ тэрээ зааж туслана гэнэ. Монголчууд гайхан эргэлзэв. Америк ингэхэд шинэ эзэн мөн үү? Ер нь ингэхэд эзэнгүй болоод жаргана гэдэг маань хэр бодитой вэ? Урьд нь бид Манжийн хааны хишиг ба Зөвлөлтийн тусламжаар болоод ирсэн биш бил үү??? Олон арван... асуулт гарлаа.

Ардчилал гэдэг бол хэн нэгний өгсөн бэлэн хариулттай амар суухын нэр биш харин тулгарсан асуудлууддаа хариулт олж өгч сурахын нэр болохыг сая мэдлээ.

Зургаа. ХЯТАДЫН “МУУ” НЭР

Оросын талаас юун Монголыг бодохтой манатай, өөрөө тарж бутран хямарсан арваад жил өнгөрлөө. Харин хятадууд 1950-иад оноос хойш тал нутагт өрнөсөн Хятадын эсрэг кампанит ажлын үр дүнг зөөллөх байдлаар хүлээцтэй хандаж ирэв. ХХ зууны дунд үеэс монголчууд өөрийн шинэ халамжлагч Зөвлөлт гүрэн нь Хятадтай муудалцсантай холбогдуулан өмнөд хөршөө үзэн ядах өвчин туссан юм.

Монголын шинэ аюул нь Хятад болон хувирч “Хятадын аюулаас хамгаалах” нэрийн дор зөвлөлтүүд юу хүссэнээ хийх ёс суртахууны эрхтэй болж чадсан. Үр дүнд нь монгол хүн бүрт халдаасан Хятадыг үзэн ядах хийрхэл. Хятадууд чухам энэ хийрхлийг давж байж, монголчуудтай хэвийн харилцаанд орж болохыг сайн ухаарч байсан учраас хүлээцтэй даруухан байдлаар хандаж ирсэн байна.

Чухам ийм учраас Хятадын “албан ёсны дайсан” болох Дээрхийн гэгээн далай ламтан бээр “Монгол-Хятадын харилцаанд өчүүхэн ч сэв суулгахгүйгээр” Улаанбаатарт байн байн морилдог бөлгөө. Сүсэгт гүн автсан, Монгол төрийн удирдагч нар Далай багшийн буусан өргөөний өмнө урт дараалал үүсгэн мөргөж, гараас нь адис хүртэж байхыг Улаанбаатар дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамныхан огт үл харна. Үзэн ядах хийрхэлтэй хүмүүс хятад ажилчдыг зодож, дээрэмдэж, амь насанд ч хүрсэн тохиолдлуудад ч Бээжин хүлээцтэй хандан Монголын хууль сахиулагчид хэрхэн ажиллахыг л ажиглана. Учир нь тэд өвчтэй хүнтэй нүүр тулж байгаагаа сайн мэдэж байна. Үүрдийн өвчин байх биш, нэгэн үе өнгөрөхөд цоо шинэ үзэл санаатай, прагматик хүмүүс энд амьдрана.

Хятадыг шинээр хардаг болсон, нүдний манан арилсан мянга мянган монгол хүн ч гэсэн нэг гэрт амьдарч байгаа галзуугийнхаа гарт өртчихгүйн тулд “Хятадад дургүй дүр үзүүлэх” нь элбэг.

Өмнөд хөрш бодлогоо нэвтрүүлэхдээ шагнах, урамшуулах, дэмжих менежмэнтээр хүний сэтгэлд хүрдэг. Харин умарт хөрш маань айлгах, шийтгэх менежмэнтээр нийгмийн сэтгэл зүйг барьдаг онцлогтой.

Долоо.ОРОСЫН “САЙН” НЭР

Харин монголчууд Орост огт өөрөөр хандана. Хэдийгээр зөвлөлтүүдийн тулгасан хүчирхийлэл, дарамтад шүүмжлэлтэй хандаж байгаа боловч оросуудыг хүнийх нь хувьд огт үзэн яддаггүй. Харин ч Зөвлөлт маягийн хүчирхийлэл, Сталины дэглэмд хамт зовсон нөхрийн дүрээр харах нь элбэг.

ХХ зуунд Монголд социализм байгуулан туршихдаа хээр талын нүүдэлчдийг иргэншүүлэн, улмаар тусгаар тогтнуулж өгсөн ачийг талархах сэтгэл одоо ч хэвээрээ. Дээр нь Зөвлөлтөд боловсрол эзэмшсэн, үгүйдээ л Зөвлөлтийн муугүй мэргэжилтэн (тэдний дунд авъяаслаг, шулуун шударга, сайн багш бишгүй байсан) багшийн хүчээр ажил мэргэжлийн дөртэй болсон мянга мянган “шавь” нар нь Монголын хөгжлийн хөдөлгөгч хүч болж байгаа.

Аажмаар байр сууриа тавьж өгч байгаа боловч Монголын төрийн албан хаагчдын зонхилох хэсэг нь “Зөвлөлтийн шавь” хэвээр. ХХ зуунд нэг сая орчим хүнтэй байсан БНМАУ нь ЗХУ-д 50 000 орчим мэргэжилтэн бэлтгэсний 10 гаруй мянга нь дээд боловсролтон байсан юм аа.

Нөгөө талаас Зөвлөлт засгийн үед явуулсан хүчирхийллээс үүдсэн байж болох айдас монголчуудад бас бий. Хэт даврагч бүлгүүд “Хятадын эсрэг”, “хятадын эрлийзүүд”-тэй дайсагнаж буйгаа ил тод зарлаж байдаг. Гэтэл Оросын эсрэг ийм бүлэг, үзэл санаа огт байхгүй төдийгүй орос, монголын эрлийз улс төрчид Чингэсийн “цэвэр удам”-д тооцогдон парламентад сонгогддог. Хэрвээ Улаанбаатарын гудамжинд орос хүн зодуулсан байвал түүнийг өөр нэг орос нь л зодсон байж таарна.

Найм. “ОРОС”-ыг ХӨНӨӨЖ БУЙ ОРОСУУД

Орос-Монголын харилцааны ийм эерэг хүчин зүйлүүдийг хөнөөж байгаа улс нь оросууд өөрсдөө билээ. Тэд “Монголын эзэгнэж буй Зөвлөлтийн мэргэжилтэн-зөвлөх” гэдэг ааш сэтгэхүйгээсээ огт салж чадахгүй байгаа юм. Дипломат шугам, бизнесийн ямар ч шугамаар ирсэн орос хүн өөрийн эрхгүй “монголчуудыг одоо болтол эзэгнэж” байгаа мэтээр авирладаг гэдэг.

2009 онд МАХН-аас нэр дэвсэн хүнийг дэмжихээр Оросын ерөнхий сайд В.Путин өөрийн биеэр ирж байсан төдийгүй, ямар ч ичих зовох юмгүйгээр ухуулга хийж байлаа. Сүүлийн арван жилд харьцангүй нүд нь нээгдэж ирсэн монголчуудад энэхүү “Зөвлөлтийн мэргэжилтэн” маягийн эрээ цээргүй авир зэвүүцэл төрүүлжээ. Ингээд рейтингээрээ хол түрүүлж явсан МАХН-ын нэр дэвшигчийн нэр хүнд хэдхэн хоногт навс унаж, ялагдал хүлээсэн байна.

Зөв зүгээр хамтарч болох олон гэрээ хэлэлцээр оросуудын “зөвлөлт” зангаас болоод мухардсан тухай нэг бус яриа Монголын ажил хэрэгч хүмүүсийн хүрээллээс гарч байдаг. Ашигт малтмалын нөөцөөрөө гайхуулж байгаа Монгол оронд өөрийн хөрөнгө нөлөөг сайхан тэлэх олон олон боломжийг чухамдаа “зөвлөлт зан” нь алаад хаясныг өнөөгийн оросууд мэдэж байгаа нь юу бол? Барууны нэгэн сургуулийн сурагч охин зохион бичлэгтээ “Өнөөгийн Герман орон ба Оросын Холбооны Улсын амьжиргааны түвшинг харьцуулан үзээд тэд Дэлхийн II дайнд ялснаар юу ч хожоогүй гэсэн дүгнэлт хийлээ” хэмээн бичиж байсныг тэд олж хараагүй л байх. Хараад ч яах юм билээ, “Охин минь, манайх цөмийн зэвсэгтэйг чи мэдэх үү?” л гэнэ биз.

Ийнхүү монголчууд шинэ эзнээ хайх, өөрснөө хөлөө олох гэж мунгинасаар хориод жилийг өнгөрөөв.

Бид эзнээ олоогүй ч гэсэн “шинэ эзэн бол Хятад огт биш, бас Орос биш бол сайн” гэсэн дүгнэлтэд ямар ч байсан хүрснээ “гуравдагч хөршийн бодлого” хэмээн тунхаглаж байна.

Хэрвээ дараах үйл явц өрнөөгүй бол монголчууд бодоод бодоод л бусад нь хараад л явах байсан байх. Учир нь шинэ мянганы эхээр Монголын нутгаас үнэт ашигт малтмалын шинэ шинэ нөөцүүд олдож, уул уурхайн цоо шинэ ирээдүй тал нутгаас тодров. Хуучин Зөвлөлтийн “орлогч”-ийн сул орон тоо олон газрын сонирхлыг татаж байна.

Ес. ОРОС, ХЯТАДЫН ДУНДЫН АШИГ

ХХ зууны Монголын тусгаар тогтнолын түлхүүр нь Орос-Хятадын ашиг сонирхлын зөрчил байсан юм. Нэгэнт нөлөөгөө тогтоосон Монголыг алдах хүсэл Зөвлөлтөд байсангүй. Хятадууд болохоор Манжийн үеэс л өөрийн бүсэд байсан Ар Монголыг хэрхэвч Орост зүгээр өгөхгүй. Ингээд дундын гарц олсон нь “Монгол улс нь Оросынх ч биш, Хятадынх ч биш тусгаар тогтносон БНМАУ”. Гэхдээ Оросын нөлөөний бүсийнх байх юм. 1915 оны Гурван улсын гэрээгээр Гадаад Монгол нь Хятадын мэдлийн боловч Оросын нөлөөний онцгой бүс болж байсны нөгөө нэг хувилбар, гэхдээ монголчуудад ярих юмгүй их ашигтай.

Монгол улс дахь Хятад ба Оросын эрх сонирхол үргэлж зөрчилдөх тавилангүй аж. Нэг нь авторитар, нөгөө нь коммунист дэглэмтэй энэ хоёр орныг жийрэглэн Америкийн нөлөөний, ардчилсан, хөгжингүй баялаг орон оршин тогтнох нь хэн хэнийх нь сонирхох юм биш.

Монголын баялаг багахан газар нутгийг нэг нь илүү ихээр ашиглаж завшиж байсан нь түүх боловч өнөөдөр энэ хоёрын алинд ч үгүй болох аюул нүүрлэх болов.

Монголчуудын ил тод зарлаж буй “Барууны хөрөнгө оруулагчдыг дэмжих”, “Гуравдагч хөрш” зэрэг ухагдахуун нь луу, баавгай хоёрын дунд байсан түмпэнтэй хоол руу хаа холын Сэм авга далайн цаанаас халбага дүрж буй үйл явц. Харин Орос, Хятад хоёр үүнийг тэвчин хүлээж чадах уу?

Оросууд нь монголчуудын хувьд “сайн нэр”-ийн оромтой боловч нэгдүгээрт өөрснөө хямраад мөнгөгүй болсон, хоёрдугаарт Зөвлөлт маягийн дээрэнгүй араншингаараа Монголын шинэ үеийнхнийг жигшээж эхэлсэн.

Хятадууд мөнгөтэй боловч оросуудынх нь суулгаж өгсөн үзэн ядалтын хийрхэл нь монголчуудын тархи толгойд хадаатай хэвээр байж байдаг. Яг ийм нөхцөлд “Орос хайр”, “Хятад мөнгө” хоёр хамтарч яагаад болохгүй гэж???

Захын ажиглагчийн санаанд орж ирж байгаа зүйлийг Орос, Хятад хэмээх аварга гүрнүүдийн бодлого боловсруулагчид санаагүй байна гэж яагаад ч үгүй л дээ.

Юуны өмнө Монгол дахь уул уурхайн эсрэг тэмцлийн гол чиг хандлагыг сонирхоё. Сүүлийн таван жилийн байдлаар Монголын тэмцэгчид Канад-Америкийн хөрөнгө оруулагчид эзэмшдэг Оюу толгойн орд газрын эсрэг 15-20 удаа, Канадын Сентерра гоулдын эзэмшдэг “Бороо гоулд”-ын эсрэг 8-10 удаа эсэргүүцлийн томоохон акциуд зохиожээ. Өдгөө Монголын засгийн газар Канадын хөрөнгө оруулалттай Ханресорсизийн хувьцааг шууд улсыг өмч болгохоор эрээ цээргүй шаардаж байгааг ч энд дурьдя.

Уул уурхайгаар мэргэшсэн “эсэргүүцэгчид” тэмцэлдээ Хятадын эсрэг уламжлалт хийрхлийг маш их ашигладаг. Тэд Барууны хөрөнгө оруулагчдыг “Хувьцаагаа Хятадад зарах гэж байна”, “Хятад ажилчид оруулж ирлээ” хэмээн хүчтэй буруутгадаг боловч Хятадын өөрийнх нь хөрөнгө оруулалтын эсрэг ганц үг ганхийдэггүй нь ихээхэн сонирхол татдаг.

Монгол дахь гадаадын хөрөнгө оруулагчдын 70 орчим хувийг эзэлдэг БНХАУ-ын хөрөнгө оруулагчдын эзэлдэг боловч тэдний тухай ямар нэг яриа хөөрөө гарах нь тун ховор. Оросуудын тухай бүр ярилтгүй. Монголын засгийн газартай заргалдаж , 500 сая ам доллар нэхэмжилж буй Оросын “Алтан дорнод Монгол” компанийн тухай яриа хөөрөө ердөө л “мэдээлэл” байдалтай сонсогддог. Түүний байгаль орчинд учруулсан хохирол, нөхөн сэргээгээгүй үлдээсэн орд газрын экологийн сүйрлийн тухайд ямар монгол хүн санаа зовж харагддаггүй.

Энэ бүхнээс үүдээд нэгдүгээрт Монголоос Барууны хөрөнгө оруулагчдыг хөөх, тэднийг жигшүүлэх ардын фронтыг хэн нэгэн зорилготой санхүүжүүлээд байна уу даа гэсэн сэжиг төрж байна. Хоёрдугаарт Монголын төр засгийг Барууны хөрөнгө оруулагчдаас “найдваргүй” гэсэн үнэлгээ авахуулж, улмаар Монголыг орхихоос өөр аргагүйд хүргэх алхмууд системтэй хийгдэж байгаа болов уу гэсэн сэжиг бас төрүүлж байна.

Нэгэнт Барууны хөрөнгө оруулагчид нэр хүндээ алдаж, тэд ч Монголын төрд итгэхээ боливол асар их баялагтай энэ уудам нутагт хязгааргүй ноёлох боломж Орос ба Хятадад үлдэнэ. Энэ орныг бүрэн эзэгнэхийн бэлтгэл болгож 1925 оноос хэрдээ байр сууриа олж аваад байсан Барууны хөрөнгө оруулагчдыг амжилттай хөөн зайлуулсан туршлага оросуудад бэлээхнээ бий. Монголын коммнист түүхчид энэ явцыг “Гадаадыг капиталыг хөөн зайлуулсан ялалт” хэмээн амаа олохгүй магтдаг байсан нь хөөрхийлөлтэй.

Арав. ОРОСЫН “САЙН” НЭР БА ХЯТАДЫН “САЙН” МӨНГӨНИЙ ХОРШИЛ

Харин барууныхан гараад оронд нь хятадууд бөөнөөрөө ороод ирэхийг монголчууд яахин тэвчих билээ. Өнгөрсөн зуунуудын түүхэн сургамж дорхноо санаанд бууж тэр даруйдаа л “шинэ эзэн”, “илүү сайн ноён” хайгаад эхэлнэ.

Яг энд л “Оросын сайн нэр” ба “Хятадын сайн мөнгө” хорших боломж гарч байна. Монголд оросуудын нэрээр Хятадын хөрөнгө орж ирнэ гэсэн санаа. Монголд шинээр нээгдсэн зэсийн болон нүүрсний орд газартай уялдан төмөр зам тавих асуудал гарч ирлээ.

Өргөн ба нарийн царигтай төмөр замын алийг тавих вэ ? гэдэг бол Монголын төмөр замыг оросууд мэдэх үү? хятадууд мэдэх үү? гэсэн асуулт. Монголчууд Оростой хамтарсан “Улаанбаатар төмөр зам” хувьцаат нийгэмлэгийн уламжлалыг түшиглэх сонирхолтой байгаа боловч оросууд хөрөнгө мөнгөн дээр таг сууж байна. Оросууд өөрсдийн дарамт нөлөөг ашиглан америкчууд энэ салбарт хөрөнгө оруулалт хийж эхэлснийг зогсоож дийлсэн удаатай.

Ийм тохиолдолд Хятадын хөрөнгө оруулалттай орос маягийн төмөр зам байж яагаад болохгүй билээ? Оросууд Хятадын талд “Бид Монголд хөрөнгө оруулах эрхийг олж авч чадна, харин хөрөнгийг та нар гарга” гэсэн байдлаар хандаж эхэлсэн сураг нэг биш дуулдаж байгаа.

Монголын урааны голлох нөөцийг дангаараа эзэмших муйхар шаардлагыг тавьж байгаа оросууд саяхнаас хятадуудтай сэм хамтарч байж мэдэх сэжгүүд ч гарч байна. Албан ёсны эх үүсвэрээс алдагдаж байгаа албан бус мэдээллүүдийг нэгтгэн харвал оросууд шаардлагаа зөөлрүүлж “Монголд ураанаа баяжуулах”-аас эхлээд бусад олон шаардлагыг зөвшөөрөх хандлагатай болж эхэлж байгаа юм байна. Үүний цаана “орос нүүртэй хятад” тоглолт явагдаж, хөрөнгийнх эх үүсвэр дээр БНХАУ зогсож байх тун магадтай.

Арван нэг.ОРОС ВЭЭРС

Монгол улсын хуучин ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр саяхан өдөр тутмын томоохон сонинг шүүхэд өгсөн мэдээлэл сонирхол татаж байна. Шүүх хурал хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөр таарсан нь тохиолдол байж болох ч шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж буй сэдэв нь өөрөө тохиолдол гэхээргүй.

Тэрээр нэр төрөө гутаалгаж, гүтгэгдсэн гэж үзэн 200 сая орчим монгол төгрөг нэхэмжилсэн гэх. Асуудлын гол нь Орос-Монголын хоорондын өрийг төлж дуусгасан гэх үйл явдалтай холбоотой бололтой. Тэрээр Монголын төрийг абсолют эзэгнэн, нам нь дангаараа ноёрхож байх үед Орос-Монголын өрийн асуудлыг бүрэн шийдэж, Айвенхоу майнзаас 250 сая ам.доллар зээлэн дарсан гэж суртчилгаа хийж ихээхэн нэр төр олж байсан. Энэ мөнгөнөөс 50 сая ам.долларын уг өрийн төлсөн хүмүүс хуваан авчээ гэсэн яриа олны дунд тарж байв.

Гэтэл жилийн өмнө Монголд айлчилсан ОХУ-ын ерөнхийлөгч Д.Медведев “Монгол-Оросын өрийн асуудал шийдэгдээгүй бөгөөд 200 орчим сая доллар төлснөөр шийдэж болох талтай” хэмээн сэтгүүлчдэд мэдэгджээ. Энэ нь өр төлж ардын баатар болж байсан Н.Энхбаярын нэр хүндийг унагаад зогсоосонгүй, харин ч өнөө төлсөн гээд байгаа “250 сая ам.доллараа яасныг тайлбарлах” ацан шалаанд унагаасан юм. Гэхдээ Д.Медведев, танай хуучин ерөнхийлөгч бидэнд 250 сая доллар өгсөн ч гээгүй, өгөөгүй ч гээгүй. Ингээд экс ерөнхийлөгч нэг хэсэг дуугаа хураасан юм.

Харин тэрээр гэнэтхэн зориг зүрх орж өдөр тутмын сониныг өөрийг нь “их өр төлөх мөнгөнөөс завшсан мэтээр гүжирдсэн” хэмээн шүүхэд өгч 200 саяыг нэхэмжилж буйн учир юу вэ?

Хэрвээ оросууд нь өмнөх мэдэгдлээ гүнгийрүүлж “Манайд 200 сая доллар төлсөн гэх баталгаа” алга байгаа гэсэн тухай мэдэгдвэл хөөрхий экс ерөнхийлөгчийн ирээдүй тун бүрхэг болох байсан юм.

Дээр нь Н.Энхбаяр зориг зүрх орохынхоо өмнөхөн баруун хөрөнгө оруулагчдыг эсрэг хөдөлгөөний ил тод зүтгэлтэн болсон явдал их сонин. Тэрээр Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын ард түмэнд хортой хэмээн ил тод мэдэгдэл хийсэн. Түүнийх нь араас давалгаалсан сүрт жагсаал, цуглаан, өлсгөлөнг тэрээр санхүүжүүлсэн гэх яриа олны дунд түгсэн.

Экс ерөнхийлөгчийн хувь заяаных нь багалзуурыг атгаж суугаа оросууд шаварт унасан Н.Энхбаярт өөрийн хүч нөлөөгөө ашиглан Монголоос Барууны хөрөнгө оруулагчдыг хөөх ажилд амжилттай зүтгэвэл “өр хэрхэн төлсөн” асуудлыг нууж үлдэж болно гэж амласан байж болох уу?

Ямар ч байсан асар итгэл төрүүлсэн амлалт, найдвартай хамгаалалт л түүнийг их өрийн асуудлаар сонин хэвлэлтэй ил тод дайтахад хүргэсэн байх магадтай.

Арван хоёр.НАНГИАД ВЭЭРС

Нэг шүтээнтэй байх нь нэг ерөнхийлөгчтэй байхаас илүүтэйгээр хүн ардыг ойртуулдаг. Ийм учраас л Орос орны хилийн гадна байгаа Үнэн алдартны шашинтай гүрж, украин, арменчууд хилийнх нь дотор байгаа ислам мөргөлт чечениүдээс илүү бат бөх холбоогоор Москватай гагнагддаг.

Монголчуудын өвөг дээдэс бүх шашин шүтлэгийг тэгш эрх хэмээн тунхагладаг байсан ч гэсэн хүний тоогоор хэт олон хөрштэйгээ нэг шашинтай байж болохгүйг мэдэж байсан байдаг. Ингээд тэд голлох шашнаараа Түвдийн ламаизмыг сонгосон байна.

Эрүүл хүний нүдээр харвал монголчуудын сэтгэлд байгаа “үзэн ядалтын” мөсийг хайлуулж болох илч гэгээ зөвхөн дундын хамтын итгэл үнэмшлээс л бий болох нь мэдрэгдэнэ.

Монголчууд ба хятадууд адилхан Дорнын тоолол хэрэглэдэг боловч зөрөөтэй, шинэ жил нь таарахаасаа илүү зөрөх нь их. Заримдаа бүтэн сараар зөрүүлэн шинэ оноо угтана. Чухам энэ зөрөөг хятадтай нийцүүлэн цэгцлэх “ардын оролдлого” нэлээд хүчтэй өрнөсөн юм. Нэг талаас нь харахад Монголын уламжлалт “хоцрогдсон” тооллыг Дорно дахины олон орныхтой нийцүүлэх шинэтгэл мэт. Нөгөө талаас харахад хүн ард нь “Хятад манай хоёр чинь адилхан тоололтой улс” гэсэн ойлголттой болж улмаар ойртон ээнэгших. Гэвч энэ оролдлогууд төдий амжилт олсонгүй.

Шашин шүтлэг, үндэсний зан заншилд тавьсан хориг садаа арилахын цагт монголчууд нэг хэсэг барьц алдсан билээ. Юу шүтдэг байснаа мартсан байсан хэрэг. Христосын шашинд зориулсан атейзмаар бөмбөгдүүлж өссөн сэхээтнүүд нь “буддизм энэ хорвоог бурхан бүтээсэн гэж үздэггүй, харин учир шалтгаан, үр дагаврын үрээр бүтэж бүрэлдэн тогтсон” хэмээн үздэг байсныг мэдээд яасан их гайхсан гэж санана.

Сая хорио сааднаас мултарсан монголчууд өвөг дээдсийн зан заншлыг ч тэд санаж ядна. Нангиадын заншлаар хаврын сард ханш (хан-ши) нээж, тариа ногоо суулгаж эхлэх өдөр бурхан болоочийн шарилд очиж мөргөдөг болов. Уул нь Монгол ламайзмын ёсоор бүрлээч 49 хоногтоо багтан дараагийнхаа төрлийг олдог, харин нангиадын итгэлээр бурхан болооч нар газар дор оршин үр хойчоо тэтгэсээр байдаг юм гэсэн л дээ. Гэхдээ л нас барагсдадаа хандах хандлагаар нэг болоод авбал үндэстнийхээ хувьд алхам ойртоно гэсэн үг.

Яаж ч оролдоод монголчууд Хятадын ил тод шүтлэг болох бомбын шашин буюу даоизм ба Күнзийн номлолд орохгүй, үргэж бишүүрхээд тойрч таарна. Харин монголчуудын олонх нь шашнаасаа илүү бөө мөргөл, мэргэ төлгөнд татагддаг болохыг хятадууд анзаарахгүй өнгөрөх аргагүй.

Ингээд нэгэн өдөр Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотын гол гудамж- Энхтайваны өргөн чөлөөнд “Фэнг Шу”-гийн төв үүдээ нээлээ. Хятадын шашин суртлаас цэрвэж ирсэн монголчууд мэргэ төлгийг нь огт гадуурхсангүй хүлээн авах нь тэр. Монголын дахь хятад шашин Фэнг Шугийн “суртал номлогч”-оор Ганбаатар хэмээх сүрхий овжин эр тодорлоо. Ингээд монголчуудын ирээдүйн хувь заяаг төлөглөх их боломж Фэнг Шугийн гарт төвлөрч, Буддагийн байр суурийг хүчтэй булаалдах болов. Монголчуудын хэзээ язаанаас төдий л таашаадаггүй мэлхий мэтийн шавьж хорхойн дүрс айл айлын хойморт нь заларч эхлэв. Монголчуудын шүтээн бодитой солигдож байгаа хэрэг биш гэх үү?

Анх Халх нутагт шарын шашин түгэхдээ мэргэ төлгө байдлаараа түрүүлж орж ирсэн гэж судлаачид хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл зурхайн дацангууд эхлэн үүдээ нээж, яавал амар хялбар баяжих, хэрхвэл үйлс бүтэх зэргийг урьдчилан хэлж өгөх үйлчилгээгээ нэвтрүүлсэн хэрэг. Ингээд зурхайч нөхөд нь баттай хөлөө олсны дараагаар буддын шашны гүн ухаан, анагаах ухаан, учир шалтгааны ухааны мэргэд сая морилсон аж. Монголчууд аливаа шашны ёс суртаал, үзэл баримтлалаас илүү мэргэ төлгө, арга чарга талыг илүү сонирхдог болохыг хөрш орныхон нь мэдээд олон зуун жил өнгөрсөн байх нь.

Ингээд бодохлоор Фэнг Шүгийн араас бумбын суртал, күнзийн номлол ээлжээ хүлээн оочерлох мэт бодогдоод бас болдоггүй.

Монгол Күнз зөвхөн шашнаар ажлаа хязгаарласангүй. Тэрээр хамгийн их нөлөөтэй, төрийн мэдлийн хөрөнгөн дээр суурьтай “төрийн бус” байгууллага болох Монголын үйлдвэрчний эвлэлийг толгойлох боломжийг хачин амархан олж авч чадсан юм. Хэн, хэрхэн тусалсан нь бас л таавар.

Хамгийн гол нь тэрээр энэ албан тушаал, гарт орж ирсэн хүч чадлаа ашиглан Монголын төрийг сульдуулах ажлыг амжилттай хийж эхэлсэн нь бол баримт. Саяхан түүний зохион байгуулсан ажил хаялтын хүчээр төрийн албан хаагчдын цалинг 30 хувиар нэмэх шийд гарлаа. Өнгөн талаас нь харахад монголчуудын тодорхой хувийн амьжиргааг дэмжээд байгаа ч юм шиг.

Харин арай гэж инфляциа тогтоон барьж ядаж байгаа Монголын засгийн газарт энэ нь том цохилт болж байгаа бөгөөд инфляци ойрын үед 26 орчим хувь болж нэмэгдэнэ хэмээн Сангийн сайд С.Баярцогт нь мэдэгдлээ. Үүний цаана Хятадын шашин суртлыг Фэнг-Шүгийн халхавч доор Монголд дэлгэрүүлээд зогсохгүй засаг төрийг нь үргэлжийн сул дорой байлгах сонирхол байж болох уу?

Монгол төр сульдан доройтсоор аврал эрэхийн цагт дундаа нэг фэнг-шүтэй Хятадын ард түмэн ивээлдээ авахаар эртээс төлөвлөсөн байж таарах уу? Эсвэл хий хардлага уу?

Монголчууд мянганы туршид өмнөд хөршдөө уусахаас эмээж ирсэн. Үүний нэг жишээ “эрлийз”-д хандах болгоомжилсон хандлагаас харагдана. Өөрснөө мал маллан үржил сэлэкци хийж ирсний хувьд цус холдох тусам амьтан эрүүл чийрэг, сайн болдгийг мэдэхийн цаагуур мэднэ.

Харин хятадтай холилдвол цус сайжрах тал байж болох ч үр дүнд нь хятадчилагдаад дуусна. Социализм Монгол дахь хятадын эрлийзүүдэд онцгой чанд хандаж тусгай албад нь тэдний хүн тус бүрт “файль” нээн хөтөлж баяжуулж байж. Тэд яаж ийгээд төрийн ялангуяа хүчний байгууллагууд орж чадлаа гэхэд цол зэргийг нь дунд рангийн офицероос дээш гаргадаггүй байсан гэдэг. Ёстой зөв байж гээгүй шүү, ийм л байсныг ярьж байна.

Харин нийгэм нээлттэй болохын хэрээр энэ дарамт арилж эрлийз хурлийзгүй дэвших боломж гарж ирсэн байна. Үүнтэй зэрэгцээд төр ба нийгмийн зүтгэлтэн, алдартай хүмүүсийн дундаас “хятадын эрлийз” олж нэрлэх ажилтай хөдөлгөөн үүслээ. Хуучин Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны үүрэг “ард түмэнд” шилжлээ гэсэн үг л дээ. Зарим ажиглагчдын хэлж буйгаар “эрлийз олох”, “эрлийзээр тодорхойлох” ажилд мөнөөх дотоод яаманд данстай байсан “албан ёсны эрлийз”-үүд онц идэвхтэй нэгдэж байсан гэдэг.

Эрлийз биш гэдгээ батлах эрмэлзэл үү? Эсвэл өөртэйгөө адилхан “цолтон”-уудыг аль болох олшруулж эрлийзийн асуудлыг саармагжуулах ажил уу?

Энэ “цол” яван явсаар улс төрчид сөрөг хүчиндээ, бизнэсийнхэн сөргөлдөгчдөө зүүдэг хоч болсон. Өнгөтэй өөдтэй яваа болгоноо ингэж хочлох болсон. Сүүл сүүлдээ хэн нь эрлийз мөн, хэн нь эрлийз биш болохыг ялгах арга алга болов. Яван явсаар “эрлийзээрээ” дуудуулсан нэг нь хохирогч болон харагдаж ард түмэнд өрөвдүүлж эхлэв. Харин ч эрлийзээрээ огт дуудуулаагүй хүн рүү нийгэм сэжигтэй хардаг болоод байгаа. Үүний тод жишээ нь өнгөрсөн жил болдог Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас харагдсан.

Энэхүү эрлийзийг саармагжуулах ажил жамаараа ундраад унтрав уу? Эсвэл эрлийзийг үзэн ядах түймрийг угтуулан гал тавьж цурамдсаар унтрааж байгаа үйл явц уу? Үйл явц өөрөө өрнөв үү? Хэн нэгний оролцоо холын бодол байв уу? Яасан ч байсан өнөөгийн монголчууд “хятадын эрлийз” гэдэг үгнээс огт цочихоо больсоор...

Төгсгөл. ВЭЭРСИЙН ВЭЭРС

Өнгөрсөн түүхийн туршид хятад ба орос гэдэг хоёр хүчирхэг гүрний ашиг сонирхол монголд заримдаа мөргөлдөж, заримдаа зохицож, тал нутгийн нүүдэлчид вассаль байх уу, автономи болох уу? тусгаар тогтносон боловч дагуул улс байх уу гэдэг нь шийдэгдэж байсан байна. Энэ нь хоёрхон улстай хиллэн завсарт нь оршдог газарзүйн хүчин зүйлтэй холбогдож байв.

Харин өнөөдөр далайд гарцтай, гарцгүй, шууд хиллэдэг хиллэдэггүйгээс үл хамааран дэлхий тэгширч, глобальчлагдаж байна. Ийм шинэ нөхцөл байдал нь Орос, Хятадын дундын эрх ашиг ба Барууны хөрөнгө оруулагчдын хооронд сонирхлын зөрчлийг бий болгож байгаа. Өөрөөр хэлбэл шинэ мянганы тусгаар тогтнолын бодитой ба бодигүй байдлыг “шууд хөршүүд” ба “гуравдагч хөрш” нарын ашиг сонирхолын зөрчил,зохицол шийдэх болоод байна. Нэг талаас үнэхээр биеэ даасан тусгаар хөгжлийн зам, нөгөө талаас Орос-Хятадын дагуул улсын ёс төдий биеэ даасан замнал биднийг тус тус хүлээж байгаа юм.

Нүүдэлчид анализ хийхээсээ урьтаж хий юм харах дуртай хэмээн гадныхан хэлдэг. Ердөө л өчигдрийн нүүдэлчин-өнөөгийн нийтлэгчийн бие хий юм харахаас зайлав гэж үү? Гэхдээ хий ч байг, бодитой байг, ямар ч байсан “үзэгдэл”-үүд бол байна аа.

Эдгээр үзэгдлүүд ба өрнөж буй үйл явц нийлээд шинэ сайн, өөрсдийг нь эхийн хайраар хайрлах “эзнээ” хайж буй монголчуудын шинэ дүр төрх, хувь заяаг тодорхойлж байна.

Гар урлал

2010-05-10T17:47:00.008+09:00

Гараар урласан бүтээгдэхүүн бол аялал жуулчлалын оронд заавал байх ёстой зүйлийн нэг байх. Гэхдээ гар урлалын гэрийнхээ довжоон дээр суугаад хийчээд, захруу алхаж очоод зарах хэмжээний бүтээгдэхүүнийг энд ярихгүй. Өөрөөр хэлбэл жуулчин тухайн орноосоо ямар нэгэн бэлэг дурсгал юмуу, эх орондоо хариад хэрэглэх эд зүйл авахыг хүсэв. Гэвч энгийн нэг эд биш, ховор, чамгүй үнэтэй, эдэлгээ даах, он удаан жилийн дараа ч үүнийг би Монголоос авч байлаа гээд эргээд тэр цаг үерүүгээ аялах боломжтой тийм бүтээгдэхүүн хэрэгтэй. Тийм зүйлд хүмүүс барагтай л гар татахгүй авчихдаг. Яаая даа гэсэн хараа булаам гар хатгамал хивс байлаа гэхэд гэрийн эзэгтэй бол яагаад ч хажуугаар нь зүгээр өнгөрөхгүйгээс гадна нөхрөө панаалдаж байгаад авч байгаад сална. Авч өгөөгүй тохиолдолд насан туршын харуусал, нөхөртөө уурлах бүртээ ярих асуудал болох билээ. За энэ наргиа ч яахав. Эрэгтэй хүмүүс ч гэсэн нарийн хийцтэй, сонирхол татам, гэхдээ нээх хэрэггүй боловч донжтой зүйл байвал авдаг л улс шүү дээ. Ийм бүтээгдэхүүн хийдэг, түүнийгээ зарж чаддаг аж ахуй эрхлэгч бол хурдан амжилт олж, жижиг хэмжээний дэлгүүр нээж ч чадах байх. Жижиг дэлгүүр гэлээ ч, цөөн бараатай ч үнэ бол тэнгэрт хадсан, жуулчид нь зориж ирдэг, авдаг, авах бэлгүй ядаж хардаг тийм байх, тийм байж чадвал. Аялал жуулчилал хөгжиж байна, энэ ард түмэн ажилсаг юм байна. Аугаа түүхтэй юм байна, асар өндөр чадамжтай юм байна гэдэг харагдах байх.

Монгол оронд маань өнө эртний түүх бий, эрнээс урлаж ирсэн нүүдэлчний хэрэглэл, соёл бий. Бүтээсэн бурхан, урласан эмээл, хутга гээд чамин тансаг дэлхийд гайхамшиг болсон

маш их зүйлтэй. Эсгийгээр ч тэр, хатгамал, уран бичиг гээд хийж чадаад ашиг олох их боломж бидэнд бий билээ. Мэдээж багагүй хүмүүс ч ингэж аж ахуйгаа дээшлүүлж байдаг байх. Гэхдээ шүүмжлэх зүйлс бас байнаа. Чингис хааныг үхрийн ширэн дээр урлажээ. Үхрийн ширээ хэлбэр гаргаж зүсээд, хүрээ энэ тэр татаад голд нь сууж буй Чингис зурсан байх. Чингис гэж үнэндээ танихад бэрхэлдээ. Гэвч Чингис яг ийм байсан юмаа гэх хөрөг зураг байдаггүйд зориулж зурсан юмуу гэлтэй. Парвагар хамар, жижигхэн нүүр, нээх том гутал авцалдаа муутай зүйлс байх. Бас болоогүй

муур юмуу бар бололтой нэг амьтны толгой дээр тэнэг том гутлаараа гишгэжээ. Зоолттой толгойны ард нь нум сум харагдах. За тэгээд хэмжээ дамжаанаасаа үнэ нь 40 мянгаас л дээш байдаг. Гар урлал, үндэс соёлоо харуулсан бүтээл л гэхээр чанар чансаа, уран хийц үл хамааран тэнгэрт тулсан үнэтэй байх ёстой юм шиг. 40 мянгаар нь үнэ өртөг өндөр Японоос архины хундага иж бүрдэлээр нь авах ч газар

байдаг л юм билээ. За тэгээд морь энэ тэр зурсан байгаа нь морь боловуу л гэж таамаглахаас луус, илжиг нь мэдэгдэхгүй нэгэн ч байх.

Харин 250, 500 мянга 1 сая гараад явсан бүтээгдэхүүнүүд нь даацтай уран нарийн эд байх шиг харагдсан. Би ч гэхдээ юм таниад юу шалиа аж. Мэдээж нарийн хийцтэй эмээл, хөөрөг хэдэн арван сая төгрөгний үнэтэй. Янз бүрийн тамга, тэмдэг 1,2 зуун мянган төгрөг байж болох ч жуулчин бүр, хүн бүр түүнийг нь аваад байх нь юу л бол. Юм болгон дээр бас төр засгаа загнаад байх нь хаашаа юм. Гар урчуулын маань чадвар чансаа дээшлэх нь бол тодорхой. Тэрнээс өмнө хичнээн Монголын талаар сайн мэдэхгүй жуулчид хулхи будгаар Чингис биш баруун айлын Балдан гуайг дууриалгаад зурцан баатар, хаануудыг худалдаж авах болоо. Мөн ааруул, ээзгий, бяслаг гээд цагаан идээнүүдээ гоё баглаа боодолд хийж зармаар санагддаг. Нэг л гурвалжин цаасан хайрцаганд хийгээ л зараад байдаг юм. Тэр нь

гараад нэг хүнтэй шүргэхэд л байхгүй. Бас бүржмэл, набор энэ тэр гээд эх орны бүтээгдэхүүнүүд бий. Хэдийг худалдаж аваад хүнд өгье гэж санасан. Юу ч гэсэн өөрөө амсаад үзий гэсэн хэхэ. Тэр бас арай л хэтэрсэн амттай байсан шүү. Амттанаас бол Говь гээд школад л #1 дээ. Амт ч, савалгаа ч дажгүй. Бэлэг дурсгалын дэлгүүрт эрүүл мэндэд сайн зэс, алтан, мөнгөн аяганууд мөн их байнаа. Яг нэг хээтэй. Тэр алт мөнгөний орц нь хэр үнэн байдаг болоо. Бас яагаад заавал тийм дэлбэрцэн юм шиг амсартай байх учиртай юм бэ?

Мөн төгсгөлд нь мэргэжилд жаахан ойр болохоор нь нэг зүйл сонирхуулъя. Монгол орон маань металлын соёлтой орон гэхүү, эмээл, бүс, хэт хутга гээд бүх л зүйлсээ металлаар

чимэхийн чимж, хийхийн хийдэг билээ. Харин Япон, Хятад зэрэг орон нь мод, болон шаврын соёлтой. (энэ хэллэг худлаа байх шиг байнаа. шаврын, металлын соёл гэж юу байхав дээ.) Янз янзын шавраар янз бүрийн зүйл урлаж байна. Ваар, аяга, таваг, ханын цаг, ширээ сандал, тэр бүү хэл ээмэг бөгж ч байх юм. Эдгээр бүтээгдэхүүн нь гараар урласан, үйлдвэрийн машинаар урласан гээд хийц, үнэ ялгараад ирнэ. Үйлдвэрт хийсэн нэг бүтэн цуглуулга аяга гараар урласан ганц аягатай ч үнэ дүйж очихгүй байх ч бий. Учир юу вэ гэсэн олон жил гар урлалаар хийсэн тэр гэр бүл, жапандаа бүү хэл дэлхийд алдартай аж. За тэгээд бурхан шиг гартай тэр улс өөрсдийн имижтэй, стилтэй бүтээгдэхүүн хийж, өөрсдийн тамгыг хүртэл дарна. Гадуур нь гараараа зурсан элдэв цэцэг навч, уул ус ч бий. Нэг бийрээр цэг тавихад нилээн хэдэн зуун ногооноор үнэ нь өсөх аж. Аяга бүр, халбага бүр дахин давтагдашгүй эдгээр нарийн хийцтэй эдүүд үнэ нь тэнгэрт хадахаас ч яахав. Гэхдээ тэдэнд нэг сул тал бий. Хэдийгээр судлаач, эрдэмтэн нар хамтарч шавар зэрэг материалд нь хийж буй технологид нь судалгаа хийж дээшлүүлж байдаг ч тодорхой зарим нөхцөлүүдийг

техник, машин биш л тул гаргаж авах боломжгүй зэрэг шалтгаанаас хийсэн аяганы бүтэц нь жаахан хэврэг талтай бололтой. Яг баталсан юм байхгүй ч үйлдвэрт хийсэн шавар

бүтээгдэхүүн тогтмол темпертурд хадгалагдаж, шатаагдаж, бүтэц нь өөгүй болдог бололтой. Ер нь андашгүй дээ. Тохиолдолын чанараар нөгөөх гайхал гар хийцийн аяга, үйлдвэрийн аяга 2ыг хагалж үзэж байлаа. Хэхэ. Хагарсан хэсгийг нь ажиглавал гар хийцийн аяга нь дотроо хийтэй, шороо шаврын ширхэг зэрэг нь харагдана. Үйлдвэрийн аяга бол өө багатай, нарийн ширхэгтэй тул бараг харагдахгүй. Энэ зэрэг шалтгаанаас унахад барьцамтгай чанарын ялгаа гарч гар хийцийх нь түрүүлээд умахум болох нигуур ихтэй байдаг бололтой.

Нөгөөх гайхал гар хийцийн аяга

харин хямд үнэтэй ч хэрэглээ даадаг үйлдвэрийн аяга

За нээх утгагүй хоёр зураг оруулчлаа. Ямар аяга хагалаад зургын авалтай биш, тэгээд хайж байгаад ийм 2 зураг тавьчлаа. Ингээд тавьчихаар миний яриа үнэмшилтэй санагдах байх. хэхэ. Гар хийцийн аяга ер нь тэгээд бас л танхай харагддаг дөө. Бариул энэ тэрийн наацан байдал, хэхэ заримдаа лаг далий энэ тэр хийцэн. Хийж байгаа хүний уран сэтгэмж шууд тэр чигээрээ ороод зүгээр ч юм шиг. Ер нь өөрийнхөө хэрэглэх аягаа өөрсдөө хийгээд уувал бүр ч кайфтай байж мэдэх.

Аягүй серозний явж байсан бичлэг байхгүй ээ байхгүй. Одоо юу ч гэж дуусгадаг юм байгаан. Ямар үйлдвэрийн аягаа хэрэглэцгээе гэлтэй биш. Ажил дээр гархаар харсан үзсэн, сурсан зүйлээ гайхуулаад алаад өгнөө :)

Химийн үйлдвэрлэл

2010-05-09T16:56:00.002+09:00

Улс орны хөгжилд үйлдвэрлэл яах аргагүй чухал үүрэгтэй. Үйлдвэрлэл гэхээр материал хэрэгтэй, материалыг бүтээх түүхий эд нь хэрэгтэй. Үйлдвэрлэх үйл явцад технологи, шинэ санаа гэх мэт олон хүчин зүйлс нөлөөлнө. Мөн сайн боловсон хүчин, инженэр гэх мэт хүний нөөц ч хэрэгтэй. Монгол оронд одоо явагдаж байгаа үйлдвэрлэл гэвэл, уул уурхай, ноолуур, хүнс, гэх зэргээр зогсчих болов уу. Ажлын байрны тоог нэмэгдүүлэх, ажилчидын цалинг нэмж, амьдралын түвшинг дээшлүүлэх зэрэг санал, шаардлага тавьдаг байсан бол одоо Монголд маань шууд л бэлнээр мөнгө нэхдэг болжээ. 1 сая, 1 сая таван зуун мянга, хүүхдийн мөнгө гэх мэт.. 70 мянгаа хурдан авах юмсан, ер нь бэлнээр нь 1.5 саяа авмаар байна гэх мэт. Үүнээс харахад үйлдвэр байгуулая, байгуулсан үйлдвэрт нь ажиллая, ажиллаад сайхан амьдрая гэхээсээ мөнгө авъя, тэрийг нь идье, дахиад нэхье гэх үйлдүүдрүү оржээ гэж ойлгож болно. Төр барьж байгаа, улс орны хөгжил, сайхан амгалан амьдралын төлөө ажиллана гээд буй эрх мэдэлтнүүд маань ч бүтээе гэхээсээ ухая, гаргая, мөнгөтэй болъё тэгээд идээд амар сайхандаа жаргая гэж байгаа бололтой.

За тэгэхээр үйлдвэрлэлрүүгээ эргэн орход, Монгол оронд түүхий эд байгаа юу хэмээх асуудал байна. Одоо мэдэгдээд байгаа гэвэл зэс, алт, нүүрс, молибден байгаа нь тодорхой байна. Мөн литиум буюу одоо бүх цахилгаан хэрэгслийн батареиг хийж буй түүхий эд болсон металл байгаа нь тодорхой болоод буй. Ураны орд, нефтийн орд ч бий. Их хэмжээний гэж хэлэхгүй ч 110 гаруй элемэнтээс 90 гаруй нь Монголд байгаа нь тодорхой болоод буй гэдэг. Мэдээж энэ бүхнийг ухаад, гаргаж аваад хэрэглээд байх боломжгүй ч үйлдвэрлэл явуулах хэмжээний түүхий эд байгаа нь тодорхой. Нефтийг бол тэр чигээр нь Хятадруу гаргаж байгаа. Нефтийн үлдэгдэл болох давирхайг нь хүртэл зөөж байгаа. Хэрэв багахан шиг боловрсуулах үйлдвэр барьж чадвал, Монголд бинзен үйлдвэрлэх боломж байхаас гадна, шатах хий, дизель, давирхайнаас нь нөгөөх каучук зэргийг ч гаргаад авна. Энэ бол ихээхэн бүдүүн тоймоор харж буй л байдал нь. Яг нарийн ширийн гээд ярихад нефтнээс полимер материалууд гаргаж авах боломжтой бөгөөд химийн органик нарийн нэгдлүүдийг ч мөн ялгаж авах боломжтой. Гадагш нь бүтээгдэхүүн үйлдвэрлээд зараад байж чаддаггүй юмаа гэхэд ядаж бодисыг нь ялгаж аваад цэврээр нь европ зэрэг оронруу гаргахад түүхий эдээсээ хэд дахин өндөр үнээр зарах боломжтой. Мэдээж түүхий эдээ боловсруулж чадаад өөр орны томоохон компаний үйлдвэрлэгч орон болж чадвал гадагш экспортлохоос гадна, өөрийн орондоо хямд бүтээгдэхүүн хэрэглэх боломж бидний өмнө нээгдэнэ.

Магадгүй энэ бүхнийг сонсоод ээ мэдэхгүй дээ манайд тийм хүчин чадалтай үйлдвэр барих чадал хомс, инженэрүүд нь байхгүй гэж бодож байж болох ч. Заавал сүүлийн үеийн хамгийн чадалтай өндөр зэрэглэлийн үйлдвэр барих шаардлага байхгүй. Япон ч гэсэн 1950-аад онд барьсан нүсэр үйлдвэрлэлүүд нь одоо ч ажиллаад, Сингапур, Шанхайтай харьцуулахад үйлдвэрлэл нь хоцорч эхэлж буй ч бололцооныхоо хэрээр үйлдвэрлэсээр л байна. Үйлдвэрлэл гэж ярихаар яах аргагүй Химийн үйлдвэр яригдахаас өөр аргагүй. Химийн үйлдвэрлэлийн чухал ач холбогдолыг төрийн томчуул маань хэрэг ухамсарладагыг мэдэхгүй юм. Ямар ч л байлаа цахилгаан бараа үйлдвэрлэсэн ч материал, сайн чанарын материал HITEC гэвэл мэдээж Химийн үйлдвэрлэл, түүний судалгаа хэрэгтэй болно. Түүхэнд ч гэсэн шинэ дарь гаргаж авсан, галт зэвсэг зохиогоо л хөгжил нь хурдасдаг. Германууд агаарын азот болон ус төрөгчөөс аммиак гаргаж авах урвалыг 1910-аад онд хийж чадсанаас дэлхийн дайн гарах шалтгаан болсон гэдэг. Өөрөөр хэлбэл азотын дэлбэрэх тэсрэх чадварыг нээснээр шинэ зэвсэг гаргаж дэлхийг байлдан дагуулах боломжийг олж харсан хэрэг. Түүнээс биш Гитлерийн нацист герман дайтая гэж шийдээ л дайтсан хэрэг биш билээ. Америк ч гэсэн атомын зэвсэгээ турших бололцоог хайж яваа л Япон дээр туршсан. Туршиж чадлаа гайхуулсаны ачаар дайнд ялсан. Ялсаныхаа ачаар дэлхийд тэргүүлэх боломжтой. Бүхнийг ил далд удирдсаар байгаа билээ.

Химийн үйлдвэрлэлд мөнгө, цаг хугацаа байхад юуг ч бараг бүтээж болж байна. Чадалтай инженэр, судлаач нарыг худалдаж авах, оюутануудаа гадагш нь гаргах. Эх орондоо тодорхой түвшиний амжилт олмогцоо дотооддоо боловсон хүчинээ бэлдэх ч боломж бий. Яг үнэндээ том үйлдвэр байгуулахад тийм ч олон сод ухаантан хэрэггүй бөгөөд. Судлаачидын гаргасан шинэ санааг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх нь л чухал. Үүнийг хэдэн инженэр чадалтай компютер байхад л хийдэг болсон цаг. Алдах магадлал маш бага, бүх тооцоог цахим машинууд хийж орхино. Үйлдвэрлэлийн үйл явц ч бараг л бүрэн автомат ба их дээд сургууль гэлгүй техникийн коллеж, мэргэжилийн сургууль төгссөн хүмүүс л үйлдвэрлэлийн гол үйл ажиллагааг хянаж байдаг. Ахлах сургуулиа төгссөн залуучууд нь үйлдвэрлэлийн доод ажиллагааг хийдэг. Зөв удирдлага, зоригтой ухаалаг шийдвэр, нарийн тооцоолсон хөрөнгө оруулалт байхад Монгол оронд хөгжил цэцэглэл харагдсаар байгаа билээ.

Дашрамд хэлэхэд химийн үйлдвэрийн хамгийн гол түүхий эд нь NaCl буюу хоолны давс. Харин энэ түүхий эд нь Монголд уул байдалтай уул овоо шиг их байдаг гэдгийг сануулая. Өвөг дээдсийн үлдээсэн өв хөрөнгийг зөв ашигтай ашиглаж чадвал Монгол орон тэргүүлэх боломж бий гэдэгт би хувьдаа бүрэн итгэдэг.

Далайд гарцтай, шууд далайтай хиллэдэг ч болоосой.

Захиа

2010-05-05T21:40:00.002+09:00

Сайн уу?

Миний энэ блог гэхүү, юу гэх үү орон зайгаар минь ороод гардаг та бүхэнд хандаад юм хэлэх гээд хэхэ. Нэг хэсэг хүмүүс бас ч гэж сэтгэгдэл үлдээдэг байлаа. Би өөрөө бас нэг завгүй болохоороо сар гаруй огт блогоороо шагайхгүй болчихдог гэмтэй нөхөр л дөө. Тэгсэн уншдаг хүмүүс ч цөөрч, сэтгэгдэл үлдээх нь үгүй болчиж. Орж ирэх юм бол бичсэн агуулгаар маань ч юмуу, эсвэл ингээрэй тэгээрэй гэдэг ч юмуу. Цаг агаар ч болсон бичээд гарж байгаач гэж хүсэх гэсэн юм. За цэг байсан ч яахавдээ. Урьд нь хүн уншлаа ч яалаа, байлаа ч яалаа гээд бичдэг байлаа. Саяхнаас харин арай өөр болоод байгаамуу тийм л зүйл хүсэх боллоо.

Боломжтой бол үлдээчиж байгаарай.

Захиа бичигч Tuvshinjp.

Ширээний ном

2010-05-05T21:21:00.003+09:00

Хаяа ном уншинаа. Ном унших дуртай энэ тэр гэж хэлж бас яг чадахгүй. Надаас харин хүмүүс юу хийх дуртай вэ? Юунд дуртай вэ? гэж асуувал би ном, ном унших гээд л хэлчихдэг. Үүнд ч бас шалтгаан бий. Хүн дуртай юмаа чаддаг байх хэрэгтэй. Сонирхдог, мэддэг хүнээс илүү шүү дээ. Харин надад тийм хүнд гайхуулчих зүйл байдаггүй. Би тэгж л боддог юм. Сонирхдог юм бишгүй байвч бусдад үлгэр болгоод үзүүлчих зүйлгүй. Тиймээс ч хэлэх үггүй дээ арга ядсан арчаагүй дээ НОМ гэдэг. Ном уншаад хорвоог гийгүүлэх албагүй. Ном уншаад гэгээрээд тэнгэрээр дүүлэх ч шаардлагагүй. Бичиг үсэг тайлагдсан үсэглээд ч болсон мөр хороодог байхад л хангалттай. Зохиолчийн хэлэх гэсэн санаа, хүнд нэгийг бодогдуулах гэсэн эрмэлзлийг гишгэлээд юу ч ойлгохгүй байсан ч болно. Өөрийнхөөрөө л ойлгодог. Өөрөөрөө л амьдрах гэж оролддог юмуу даа чааваас...

Хүн бүрт ширээний ном, хаяа барьж уншаад сэтгэлийн таашаал, дахин дахин уншаад шинийг хүртдэг тийм ном байдаг биз. Надаа ч байдаг. Гэхдээ би ширээний ном маань гэж даан ч хэлж чадахгүй. Би ширээний ард суугаад ном уншиж байсан маань тун цөөхөн. Хэдэн хичээлийн номоо дуртай дургүй л уншсан болдог байх. Ихэвчлэн уншдаг газар маань ор, тэгээд буйдан юмуу, уншингаа биеэ хөдөлгөхөд аясаар нь дагаад займчаад байхааргүй түшлэгтэй сандал. Миний орны ном гэж ярих юмуу даа, минийхээр бол. Хаяа нэг уншаад өөрийгөө цэнэглэдэг номоо хэлээд яахав. Бусад хүнд бол тийм ч сонирхолтой биш байж магад.

Харин уншиж байх явцдаа жинхэнэ байлдан дагуулж хэд хоног тэр номоор амьдруулсан ном бол Ф.Достоевский *Кармазовын хөвүүд*. Бурханы талаар хүний амьдралийн талаар нэг л сонин ном. Ганцаардуулсан, эргэцүүлсэн ямар ч гэмээр юм бэ дээ. Ямар ч л байлаа нийгмийн энэ амьдралаас их автвал холдуулж мэдэхээр тийм ном шиг. Монголоос гэвэл *Тунгалаг тамир* эсрэгээрээ амьдрал дээр буулгаад хадаад ч байгаа юм шиг. Тэр дотроо Монгол ахуй, Монгол хүн, тэр үеийн амьдралыг маш сайн гаргасан гэж боддог. Тиймдээ ч Монголдоо зууны шилдэг роман гэж өргөмжлөгддөг биз.

Гутрал гуниглал ч бол яахавдээ нэг хэсэг л биз. Магадгүй түүнээс холдох гэж зугтах гэж түрхэн зуур мартах гэж ном уншдаг ч юмуу. Өөрийнхөө проблемыг бодохгүй, өнөө маргаашаараа амьдрах гэж олон ангит кино үздэг шиг. Миний амьдрал яах вэ, Монголын ирээдүй яахав. Нөгөө Ким өнөө орой яах бол, нөгөөх Сүнтэйгээ уулзах болуу гээд л санаа зовдогтой яг л ижил. Гэхдээ савангын дуурьтай харьцуулшгүй л дээ ном бол. Хүний төлөвшилд эцэг эхийн үгнээс, эрдэм номын багшаас илүү хүрдэг тусдаг үнэнийг хүлээн зөвшөөрүүлдэг зүйл ном л юм даа.